Giữ bản sắc trong tín ngưỡng thờ Mẫu

Ghi nhận vai trò cộng đồng trong bảo tồn di sản

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt hình thành và phát triển trong đời sống văn hóa dân gian, phản ánh cách cộng đồng người Việt nhận thức về con người, thiên nhiên và thế giới tâm linh. Qua quá trình tồn tại và phát triển, tín ngưỡng có sức sống bền bỉ, được trao truyền qua nhiều thế hệ và hiện diện ở nhiều địa phương, đặc biệt tại khu vực Bắc Bộ.

Một trong những giá trị nổi bật của tín ngưỡng là hình tượng người Mẹ. Các vị Thánh Mẫu được cộng đồng tôn kính gắn với những miền không gian khác nhau của tự nhiên, từ miền trời, miền rừng núi đến miền sông nước. Qua đó thể hiện quan niệm của người Việt về thiên nhiên, sự sinh thành, che chở và nuôi dưỡng con người.

Không chỉ mang giá trị tín ngưỡng, thực hành này còn chứa đựng nhiều chuẩn mực đạo lý được cộng đồng gìn giữ. Tinh thần uống nước nhớ nguồn, lòng biết ơn tiền nhân, hướng thiện, đề cao tình cảm cộng đồng và sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên được thể hiện qua các nghi lễ, lễ hội và hoạt động thực hành.

Đáng chú ý, những giá trị ấy được chuyển tải bằng một hệ thống nghệ thuật dân gian đặc sắc. Âm nhạc chầu văn, hát văn, múa, trang phục, màu sắc, đạo cụ và nghệ thuật diễn xướng cùng tồn tại trong một chỉnh thể, tạo nên không gian văn hóa giàu tính thẩm mỹ. Mỗi yếu tố đều góp phần kể những câu chuyện về lịch sử, con người và đời sống tinh thần của cộng đồng.

Việc UNESCO, việc ghi danh Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ không chỉ dựa trên những giá trị văn hóa, nghệ thuật đặc sắc mà còn ghi nhận vai trò của cộng đồng trong việc duy trì, trao truyền và phát huy di sản. Nhìn từ góc độ này, bản sắc Việt trong Tín ngưỡng thờ Mẫu không phải là một khái niệm bất biến. Đó là những giá trị được cộng đồng tiếp tục thực hành, gìn giữ và trao truyền trong dòng chảy của đời sống.

PGS.TS Trần Ngọc Linh - Viện trưởng Viện Nghiên cứu các vấn đề về Tôn giáo và Tín ngưỡng cho biết: Việc “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016 là sự ghi nhận quốc tế đối với những giá trị của di sản. Đồng thời, sự ghi danh ấy cũng đặt ra trách nhiệm đối với chúng ta trong việc bảo vệ sức sống, tính kế thừa và những giá trị tốt đẹp của di sản trong đời sống đương đại.

Còn theo ông Nguyễn Văn Thư - nguyên Giám đốc Bảo tàng tỉnh Nam Định: Điểm đặc sắc của di sản Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, không chỉ nằm ở hệ thống thần linh mà còn ở một chỉnh thể thực hành văn hóa phong phú gồm nghi lễ hầu đồng, nghệ thuật chầu văn, múa, trang phục, đạo cụ, lễ vật, không gian đền phủ, lễ hội. Cùng hệ thống tri thức, kỹ năng được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ.

Tiếp mạch di sản trong đời sống hôm nay

Sau khi được UNESCO ghi danh, việc bảo vệ và phát huy Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được đặt trong một chương trình hành động quốc gia. Trong đó, cộng đồng thực hành được xác định là chủ thể quan trọng của quá trình bảo tồn. Việc kiểm kê, tư liệu hóa, truyền dạy, tôn vinh nghệ nhân và tạo điều kiện cho cộng đồng duy trì thực hành là những nhiệm vụ có ý nghĩa lâu dài.

Thực tế cho thấy, sức sống của di sản vẫn được duy trì thông qua các đền, phủ, bản hội, câu lạc bộ, nghệ nhân, thanh đồng, cung văn và những người thực hành ở nhiều địa phương. Chính họ là những người trực tiếp giữ gìn nghi lễ, truyền dạy âm nhạc, trang phục, cách thức thực hành và những tri thức liên quan đến di sản. Trong quá trình ấy, thế hệ trẻ có vai trò ngày càng quan trọng. Nếu trước đây việc trao truyền chủ yếu diễn ra theo hình thức truyền khẩu, truyền nghề trong cộng đồng thì hiện nay, các phương thức tiếp cận mới thông qua giáo dục, truyền thông và công nghệ số đang mở thêm cơ hội để người trẻ tìm hiểu di sản.

Tuy nhiên, sức lan tỏa cũng đặt ra không ít thách thức. Khi Tín ngưỡng thờ Mẫu ngày càng được xã hội quan tâm, một số biểu hiện thương mại hóa, thực hành lệch chuẩn hoặc khai thác di sản thiên về yếu tố trình diễn có nguy cơ làm sai lệch nhận thức về giá trị của di sản.

Nhìn nhận về vấn đề này, PGS.TS Trần Ngọc Linh cho rằng, bảo tồn di sản, không chỉ là giữ những gì đã có. Quan trọng hơn là phải nhận diện đúng giá trị cốt lõi, tôn trọng vai trò chủ thể của cộng đồng, tạo điều kiện để di sản tiếp tục được thực hành và trao truyền phù hợp. Đồng thời chủ động nhận diện, hạn chế những biểu hiện có thể làm sai lệch giá trị, làm suy giảm tính văn hóa và tính bền vững của di sản. Đây là vấn đề càng có ý nghĩa trong bối cảnh hiện nay, khi toàn cầu hóa, chuyển đổi số, truyền thông xã hội và sự phát triển mạnh mẽ của các hoạt động văn hóa, du lịch đang tạo ra cả cơ hội lẫn những thách thức mới đối với các di sản văn hóa nói chung và Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt nói riêng.

Để Tín ngưỡng thờ Mẫu thực sự trở thành nguồn lực văn hoá bền vững, GS.TS Bùi Quang Thanh - Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam cho rằng, cần hạn chế thương mại hoá và trục lợi từ di sản. Cùng với đó, tránh sân khấu hoá làm biến dạng di sản. hát văn, hầu đồng có sức hấp dẫn nghệ thuật cao, nhưng nếu nghi lễ bị tách hoàn toàn khỏi không gian văn hoá và bối cảnh tín ngưỡng để trở thành sản phẩm biểu diễn thuần tuý, công chúng có thể tiếp nhận một hình ảnh không đầy đủ, thậm chí sai lệch về di sản. Cần phải hạn chế những sáng tạo tuỳ tiện trong thực hành. Đồng thời bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn và khai thác kinh tế. Cùng với đó, phải tôn trọng tính thiêng và vai trò chủ thể của cộng đồng.

Sau 10 năm được UNESCO ghi danh, câu chuyện về Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ vì thế không chỉ là câu chuyện về một danh hiệu quốc tế. Quan trọng hơn, đó là câu chuyện về cách một cộng đồng gìn giữ ký ức văn hóa, trao truyền những giá trị của cha ông và tiếp tục làm cho di sản hiện diện trong đời sống hôm nay. Giữ được bản sắc, để di sản tiếp tục sống; hiểu đúng, thực hành đúng và trao truyền đúng, để những giá trị của Tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ thuộc về quá khứ mà tiếp tục trở thành một phần của đời sống văn hóa Việt Nam đương đại.