Giữ nghề truyền thống trong không gian số

Tái cấu trúc làng nghề

Theo thống kê, Hà Nội hiện có hơn 1.300 làng nghề và làng có nghề, trong đó hơn 300 làng nghề truyền thống đã được công nhận chính thức. Đây không chỉ là nguồn lực kinh tế quan trọng, tạo việc làm ổn định cho hàng trăm nghìn lao động khu vực nông thôn và ven đô, mà còn là kho tàng di sản văn hóa phong phú, phản ánh chiều sâu lịch sử, tập quán sản xuất và tinh hoa sáng tạo của nhiều thế hệ.

Trong xu hướng hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, các làng nghề Hà Nội đang đứng trước sức ép cạnh tranh lớn. Yêu cầu về chất lượng, mẫu mã, khả năng đáp ứng thị trường và tốc độ thay đổi của hành vi tiêu dùng khiến mô hình sản xuất truyền thống không còn đủ sức thích ứng nếu không có sự đổi mới mạnh mẽ. Trong dòng chảy đó, chuyển đổi số không còn là một lựa chọn mang tính khuyến khích, mà đã trở thành xu hướng tất yếu.

Tại một tòa đàm mới đây, ông Lê Đức Thịnh - Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết mục tiêu 80% lao động làng nghề được đào tạo về chuyển đổi số là một con số tham vọng nhưng hoàn toàn khả thi nếu có cách làm phù hợp. “Vấn đề không phải là con số có đạt được hay không, mà là chúng ta làm như thế nào. Không phải tất cả lao động trong làng nghề đều phải trở thành chuyên gia công nghệ” - ông Thịnh nhấn mạnh.

Từ góc nhìn đó, ông Lê Đức Thịnh đưa ra lộ trình 3 bước. Thứ nhất, xây dựng các hạt nhân công nghệ ngay trong từng làng nghề. Thứ hai, từ lực lượng này phổ cập kiến thức số cho đại bộ phận lao động. Thứ ba, hình thành đội ngũ “nghệ nhân số”, những người vừa giữ được tinh hoa nghề truyền thống, vừa làm chủ công nghệ hiện đại. Nếu triển khai bài bản theo lộ trình này, mục tiêu 80% lao động tiếp cận chuyển đổi số là hoàn toàn khả thi.

Không chỉ dừng ở đào tạo, chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc cách thức tổ chức sản xuất của làng nghề. Thương mại điện tử và môi trường số đang buộc các làng nghề phải tái cấu trúc theo chuỗi giá trị. Từ nguyên liệu, thiết kế, sản xuất đến thương mại hóa đều cần được liên kết và chuẩn hóa.

Cùng với đó, nhiều yêu cầu mới đang xuất hiện như truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu, kiểm soát môi trường và bảo hộ sở hữu trí tuệ. Những yếu tố này đang dần trở thành cấu phần bắt buộc trong mô hình sản xuất làng nghề hiện đại.

Khi làng nghề trở thành không gian văn hóa - kinh tế số

Nếu như trước đây làng nghề chủ yếu vận hành trong không gian sản xuất truyền thống, thì nay, chuyển đổi số đang mở ra một không gian mới - nơi kinh tế và văn hóa đan xen trong môi trường số hóa.

Theo ông Trần Nhật Lam - Phó Chánh Văn phòng Điều phối nông thôn mới Trung ương, chuyển đổi số trong làng nghề có 2 ý nghĩa cốt lõi: bảo tồn và phát triển. Từ khía cạnh bảo tồn, số hóa giúp lưu giữ các quy trình sản xuất, câu chuyện nghề, kỹ thuật thủ công và tri thức bản địa thành dữ liệu số có hệ thống. Đây là nền tảng quan trọng để truyền lại cho thế hệ sau, đồng thời cũng là công cụ giáo dục hiệu quả trong bối cảnh hiện đại.

Không chỉ vậy, dữ liệu số còn hỗ trợ quản lý môi trường và giám sát sản xuất minh bạch hơn khi có sự tham gia của chính quyền, cộng đồng và người dân. Ở khía cạnh phát triển, chuyển đổi số giúp nâng cao giá trị sản phẩm thông qua truy xuất nguồn gốc, mã QR, thương hiệu số và các nền tảng thương mại điện tử, từ đó mở rộng thị trường tiêu thụ trong và ngoài nước.

Thực tiễn tại cơ sở cho thấy chuyển biến rõ rệt. Bà Đặng Kim Thêu - Giám đốc Công ty TNHH Mây tre An Phú, cho biết làng nghề cỏ tế vốn có lịch sử hơn 400 năm nhưng trước đây chủ yếu tiêu thụ theo phương thức truyền thống nên mức độ lan tỏa hạn chế. “Trước đây, chúng tôi chỉ bán hàng theo phương pháp truyền thống nên không quảng bá được rộng rãi” - bà Thêu chia sẻ.

Tuy nhiên, từ khi tham gia các lớp đào tạo livestream và kinh doanh trên nền tảng số, đặc biệt với sự hỗ trợ của chính quyền địa phương, các hộ sản xuất đã bắt đầu thích ứng nhanh hơn với môi trường mới.

Các nền tảng như Shopee, Facebook và TikTok trở thành kênh tiêu thụ quan trọng, giúp sản phẩm làng nghề tiếp cận khách hàng trên phạm vi rộng hơn, thay vì chỉ bó hẹp trong thị trường truyền thống.

Không dừng lại ở đó, người dân còn ứng dụng trí tuệ nhân tạo như ChatGPT để xây dựng nội dung, sản xuất video ngắn, phục vụ quảng bá sản phẩm. Nhờ đó, lượng khách hàng tăng gấp đôi, mở rộng từ các đô thị lớn đến nhiều vùng miền trên cả nước, thậm chí có khách hàng từ các địa phương xa như Cà Mau.

Từ góc độ địa phương, ông Nguyễn Hữu Khoa - Phó Chủ tịch UBND xã Phượng Dực, cho biết địa phương hiện có 18 làng nghề truyền thống như tò he, mây tre đan, cơ khí… Đây là những ngành nghề có vai trò quan trọng trong cơ cấu kinh tế nông thôn. Tuy nhiên, phương thức sản xuất và tiêu thụ truyền thống đang bộc lộ nhiều hạn chế.

Để thích ứng, địa phương đã tổ chức nhiều lớp tập huấn livestream, hướng dẫn bán hàng trên sàn thương mại điện tử, đồng thời xây dựng fanpage và website nhằm quảng bá sản phẩm. Dù vậy, ông cũng thừa nhận đây là quá trình dài hơi, đòi hỏi sự kiên trì thay đổi thói quen sản xuất và tư duy kinh doanh.

Giới chuyên gia nhìn nhận, quá trình chuyển đổi số làng nghề không chỉ dừng ở bán hàng online mà còn bao gồm xây dựng cơ sở dữ liệu nghề, phát triển du lịch số, bảo hộ sở hữu trí tuệ và tái cấu trúc mô hình sản xuất theo chuỗi giá trị. Quan trọng hơn, chuyển đổi số không làm mất đi “hồn cốt” làng nghề, mà giúp giá trị văn hóa được lan tỏa rộng hơn và sống lâu hơn trong đời sống hiện đại.

Có thể nói, chuyển đổi số đang mở ra cơ hội giữ nghề trong bối cảnh mới. Khi làng nghề hiện diện trên không gian số, được kết nối với thị trường rộng lớn và cộng đồng người tiêu dùng đa dạng, thế hệ trẻ có thêm cơ hội tiếp cận, hiểu và tiếp nối nghề truyền thống. Như vậy, số hóa không làm mất đi bản sắc, mà đang góp phần tạo nên một lớp “ký ức số”, giúp làng nghề tiếp tục sống, phát triển và thích ứng trong dòng chảy kinh tế hiện đại.