Giữ những mùa trăng
Mỗi mùa Trung thu về, giữa vô vàn món đồ chơi hiện đại, những chiếc đèn ông sao, mặt nạ giấy bồi, trống, tò he, ông tiến sĩ giấy, ông đánh gậy hay đèn kéo quân vẫn gợi lên một miền ký ức quen thuộc. Để những món đồ chơi ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay, vẫn có những người lặng lẽ giữ nghề, dù phía sau đôi bàn tay khéo léo là không ít áp lực của thị trường và cuộc sống hiện đại.
Ở thôn Liêu Xá, xã Nguyễn Văn Linh, tỉnh Hưng Yên, những ngày cận Trung thu vẫn vang tiếng đục, tiếng gõ, tiếng chẻ tre. Làng nghề Trung thu Ông Hảo từng có nhiều gia đình làm trống, nay chỉ còn 4-5 hộ theo nghề. Công việc vất vả, thu nhập thấp, lại mang tính mùa vụ khiến nghề khó cạnh tranh với đồ chơi công nghiệp. Có người đi làm phụ xây, có người chuyển sang công việc khác, chỉ những người yêu nghề vẫn bám trụ.
Trong mỗi chiếc trống là hàng chục công đoạn, từ cưa, tiện, phơi gỗ đến xử lý da trâu và căng mặt trống. Người thợ cũng phải thay đổi để sản phẩm phù hợp hơn với đời sống hiện nay: đinh vầu được thay bằng ghim nhẵn, màu nhuộm bằng sơn không phai nhằm bảo đảm an toàn cho trẻ em. Người làm mặt nạ giấy bồi sáng tạo thêm nhiều mẫu mới, từ các con vật trong 12 con giáp đến những nhân vật quen thuộc với trẻ em. Gia đình nghệ nhân Vũ Huy Đông hiện sản xuất khoảng 8.000-10.000 sản phẩm mỗi năm.
Ở làng Báo Đáp, nay là thôn Ninh Quang, xã Hồng Quang, Ninh Bình, nghề làm đèn ông sao vẫn được duy trì qua nhiều thế hệ. Trong khoảng 1.000 hộ dân của 7 thôn, có khoảng 300 gia đình làm đèn ông sao truyền thống. Gia đình ông Nguyễn Văn Bé đã 5 đời làm nghề. Những đứa trẻ trong làng cũng sớm học cách cắt giấy, dán giấy, tô màu để tiếp nối công việc của cha mẹ. Nhưng ngay tại làng nghề này, trống bỏi - một món đồ chơi từng rất quen thuộc - giờ chỉ còn gia đình ông Nguyễn Đức Hưởng giữ nghề. Mỗi mùa Trung thu, gia đình ông làm hàng chục nghìn chiếc.
Tại Xuân La, xã Phượng Dực, Hà Nội, nghề tò he lại tìm cách bước ra khỏi phạm vi món đồ chơi Trung thu. Nghệ nhân Đặng Văn Hậu nghiên cứu chất liệu mới để sản phẩm bền hơn, từ đó mở rộng sang quà lưu niệm, quà tặng văn hóa, quà tặng ngoại giao. Tò he cũng xuất hiện trong các hoạt động trải nghiệm, nơi người xem không chỉ mua sản phẩm mà còn được chứng kiến hoặc tự tay tạo nên một hình hài từ khối bột.
Câu chuyện của ông Nguyễn Văn Tý ở thôn Bá Dương Nội, xã Hồng Hà, Hà Nội lại là câu chuyện về một người gần như đơn độc giữ nghề. Ông hiện là người duy nhất ở địa phương còn làm ông tiến sĩ giấy, ông đánh gậy, đèn kéo quân. Từng có lúc phải tạm ngừng vì khó cạnh tranh với đồ chơi công nghiệp, ông vẫn quay lại với nghề. Khi những loại cây dùng làm nguyên liệu ngày càng khó tìm, ông tận dụng ống hút nhựa để thay thế trong một số công đoạn làm ông đánh gậy. Ông cũng đưa hình ảnh, video quá trình làm đồ chơi lên Facebook, mong có cơ hội hướng dẫn trẻ em trực tiếp trải nghiệm.
Mỗi nghệ nhân, mỗi làng nghề truyền thống đối mặt với những áp lực khác nhau, nhưng họ đều cố gắng giữ nghề để những món đồ chơi Trung thu truyền thống không biến mất, không mai một trong đời sống hôm nay. Nỗ lực ấy cần được ghi nhận, những khó khăn của họ cần sớm có giải pháp, để làng nghề truyền thống không trở nên đơn độc mà có thể tham gia vào phát triển công nghiệp văn hóa.
Giữ nghề không chỉ là giữ một phương thức sản xuất hay một món đồ chơi cũ. Trong những con giống bột, chiếc mặt nạ giấy bồi, chiếc đèn tre hay ông tiến sĩ giấy còn lưu giữ những hình tượng, câu chuyện và cách cảm nhận thế giới của nhiều thế hệ người Việt. Để những giá trị ấy tiếp tục hiện diện, nghề truyền thống cần có người kế nghiệp, có thị trường và có chỗ đứng trong đời sống đương đại.