Gỡ điểm nghẽn thể chế, thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư R&D
Đó là nhận định của các đại biểu quốc tế tại phiên thảo luận về vai trò của thể chế địa phương trong khuyến khích doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu, phát triển (R&D) và thương mại hóa kết quả đổi mới sáng tạo, trong khuôn khổ Đối thoại Hữu nghị TPHCM lần thứ 3 năm 2026 diễn ra chiều 11/9.
Gỡ điểm nghẽn
Theo bà Alex Smith - Tổng Lãnh sự Vương quốc Anh tại TPHCM, một hệ sinh thái R&D hiệu quả cần sự kết nối chặt chẽ giữa “ba nhà”, gồm Nhà nước, doanh nghiệp và các viện, trường đại học. Trong đó, nghiên cứu cần được đặt trong mối liên hệ trực tiếp với những bài toán thực tế của doanh nghiệp và thị trường.
Với kinh nghiệm của Vương quốc Anh, bà Alex Smith khuyến nghị, TPHCM thay đổi cách đánh giá hiệu quả hoạt động nghiên cứu, theo hướng chú trọng số lượng công bố khoa học và quan tâm nhiều hơn đến tác động kinh tế, khả năng ứng dụng và thương mại hóa sản phẩm.
Từ phía Nhật Bản, bà Keiko Murakami - Phó Cục trưởng Cục Chính sách Quốc tế và Điều phối (thuộc Cục Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp vùng Kansai của Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản) chia sẻ kinh nghiệm xây dựng chính sách dựa trên nhu cầu thực tế của doanh nghiệp.
Bà Keiko Murakami cho biết, đơn vị này thực hiện hơn 1.000 cuộc thăm doanh nghiệp mỗi năm nhằm nắm bắt nhu cầu trước khi thiết kế chính sách. Đây cũng là cơ sở để thúc đẩy hợp tác giữa doanh nghiệp nhỏ và vừa của Kansai với TPHCM, chuyển từ mô hình “cùng sản xuất” sang “cùng phát triển R&D”.
Vùng Kansai tập trung nhiều doanh nghiệp có kinh nghiệm trong hợp tác giữa doanh nghiệp với các cơ sở đào tạo, nghiên cứu, đổi mới sáng tạo mở và thương mại hóa công nghệ. Thông qua nhiều phương thức hợp tác, các doanh nghiệp tham gia vào quá trình phát triển công nghiệp và đào tạo nguồn nhân lực tại Việt Nam.
Những chia sẻ từ Anh và Nhật Bản cùng cho thấy một điểm chung là để nghiên cứu bước ra thị trường, cần một hệ sinh thái mà trong đó Nhà nước không làm thay doanh nghiệp hay nhà khoa học. Nhà nước tạo ra môi trường để các bên cùng đầu tư, thử nghiệm và chia sẻ rủi ro.
Thể chế phải tạo động lực
Theo ông Trần Trọng Tuyên - Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TPHCM khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường không chỉ là khoảng cách công nghệ mà còn là khoảng cách thể chế.
“Doanh nghiệp có thể có công nghệ nhưng thiếu nơi thử nghiệm; có sản phẩm nhưng thiếu khách hàng đầu tiên; có tài sản trí tuệ nhưng khó gọi vốn hoặc chuyển giao”, ông Tuyên phân tích.
Từ thực tế đó, chính quyền địa phương cần kiến tạo môi trường để doanh nghiệp dám đầu tư, dám thử nghiệm và đưa kết quả R&D ra thị trường nhanh hơn. Đây cũng là yêu cầu gắn trực tiếp với mô hình tăng trưởng mới của TPHCM, dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Năm 2026, hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo của TPHCM lần đầu lọt Top 100 toàn cầu theo StartupBlink, đứng thứ 98. Thành phố đồng thời đang đứng trước cơ hội mở rộng không gian chính sách khi Luật Phát triển đô thị số 18/2026/QH16 được Quốc hội thông qua ngày 24/8/2026 và có hiệu lực từ ngày 1/10/2026.
Luật mới mở thêm cơ sở để thành phố chủ động xây dựng chính sách về R&D, thương mại hóa kết quả nghiên cứu, phát triển các khu đô thị khoa học - công nghệ - đổi mới sáng tạo và đầu tư mạo hiểm. Cùng với Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 và Quyết định số 36/2026/QĐ-UBND của UBND TPHCM về quản lý nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, hành lang pháp lý cho hoạt động nghiên cứu, ứng dụng đang từng bước được hoàn thiện.
Đáng chú ý, Quỹ Đầu tư mạo hiểm TP Hồ Chí Minh đã bắt đầu vận hành trong tháng 9 với vốn ban đầu 500 tỷ đồng. Trong đó, ngân sách thành phố tham gia 200 tỷ đồng, chiếm 40%, phần còn lại được huy động từ các tập đoàn, doanh nghiệp và tổ chức tài chính.
Cách tiếp cận này đặt nguồn vốn nhà nước vào vai trò “vốn mồi”, qua đó dẫn dắt thêm nguồn lực xã hội tham gia đầu tư vào các dự án đổi mới sáng tạo có tiềm năng thương mại hóa.
Theo các đại biểu, Việt Nam đang đứng trước một “cửa sổ thể chế” quan trọng khi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là những động lực đột phá. Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 cũng đưa vào những cơ chế mới như chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm có kiểm soát và trao quyền sở hữu kết quả nghiên cứu cho tổ chức chủ trì.
Trong khi đó, Nghị quyết 68 xác định kinh tế tư nhân là động lực quan trọng của nền kinh tế; TPHCM có thêm cơ chế đặc thù theo Nghị quyết 98 của Quốc hội và đang xây dựng Trung tâm tài chính quốc tế. Vấn đề đặt ra hiện nay không còn đơn thuần là có thêm chính sách hỗ trợ nghiên cứu, làm thế nào để các cơ chế đó chuyển thành quyết định đầu tư R&D thực tế của doanh nghiệp.