Hà Nội tìm lời giải chống ngập nội đô: Cần cách tiếp cận tổng thể, tầm nhìn dài hạn
Trước thực trạng úng ngập vẫn diễn biến phức tạp khi mưa lớn, Hà Nội đang xây dựng Đề án xử lý ngập giai đoạn 2026-2030 theo hướng đồng bộ, hiện đại. Nhiều ý kiến chuyên gia cho rằng, để giải quyết căn cơ, thành phố cần một cách tiếp cận tổng thể, kết hợp giữa giải pháp trước mắt và chiến lược dài hạn, phù hợp với tốc độ đô thị hóa và biến đổi khí hậu.
Hướng tới giải pháp căn cơ, đồng bộ
Ngày 25/3, Trung tâm Quản lý hạ tầng kỹ thuật thành phố Hà Nội tổ chức hội thảo lấy ý kiến hoàn thiện Đề án
Theo Giám đốc Trung tâm Quản lý hạ tầng kỹ thuật thành phố Hà Nội Nguyễn Đức Hưng, mục tiêu của đề án là nâng cao năng lực toàn hệ thống thoát nước đô thị, qua đó bảo đảm an toàn giao thông, ổn định đời sống dân sinh và cải thiện môi trường sống cho người dân Thủ đô.
Dựa trên số liệu hiện trạng, đơn vị tư vấn đã phân tích nguyên nhân, tính toán và mô phỏng thủy lực để xây dựng các nhóm giải pháp công trình và phi công trình, đồng thời đề xuất danh mục dự án ưu tiên đầu tư trong giai đoạn 2026 - 2030
"Đề án cũng được mở rộng sang các lưu vực khác đảm bảo tính đồng bộ và tổng thể, phù hợp với Quy hoạch phát triển thủ đô tầm nhìn 100 năm", ông Hưng cho hay.
Thực tế cho thấy, hệ thống thoát nước của Hà Nội vẫn còn nhiều hạn chế. Trong 4 lưu vực thoát nước chính, hiện mới chỉ có lưu vực sông Tô Lịch được đầu tư tương đối hoàn chỉnh.
Hệ thống hồ điều hòa mới đạt chưa đến 20% theo quy hoạch, trong khi các trạm bơm đầu mối cũng chỉ đạt khoảng 20% công suất thiết kế. Việc tiêu thoát nước của thành phố hiện phụ thuộc lớn vào trạm bơm Yên Sở với công suất khoảng 90 m3/s.
Giám đốc Sở Xây dựng Hà Nội Nguyễn Phi Thường nhận định, việc đầu tư hệ thống thoát nước trước đây chưa theo kịp tốc độ đô thị hóa nhanh, cùng với hạn chế trong quản lý cao độ nền xây dựng đã khiến nhiều khu vực vẫn xảy ra
Trong bối cảnh Hà Nội đang hoàn thiện quy hoạch tổng thể với tầm nhìn dài hạn, quy hoạch thoát nước cũng được định hướng theo hướng vừa giải quyết cấp bách trước mắt, vừa xây dựng các kịch bản ứng phó lâu dài, gắn với mô hình đô thị thích ứng như “thành phố bọt biển”.
Kết hợp giải pháp “xám” và “xanh”
Theo đơn vị tư vấn, bên cạnh tiếp cận hệ thống, rà soát, cập nhật, khớp nối với định hướng phát triển đô thị của Thủ đô, tư vấn đã nghiên cứu, tham khảo kinh nghiệm quốc tế; rà soát, đối chiếu các tiêu chuẩn, quy chuẩn liên quan để đề xuất áp dụng mô hình “thành phố bọt biển” (sponge city), tăng cường khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.
Đề án đề xuất hệ thống giải pháp tổng thể, đồng bộ, kết hợp chặt chẽ giữa công trình (giải pháp xám) và phi công trình (giải pháp xanh), tiếp cận theo lưu vực và tổ chức vận hành thống nhất.
Về giải pháp công trình, đề án đề xuất tập trung cải tạo, nâng cấp mạng lưới cống theo hướng tăng khả năng thu và dẫn nước; bổ sung, nâng cao hiệu quả các hồ điều hòa nhằm tăng dung tích trữ nước; nâng công suất và tối ưu vận hành các trạm bơm đầu mối; hoàn thiện hệ thống kênh, mương tiêu và các công trình đầu mối theo quy hoạch, bảo đảm khớp nối đồng bộ giữa các tiểu lưu vực và liên lưu vực.
Về giải pháp phi công trình, đề án đề xuất duy tu, duy trì hệ thống theo hướng chủ động; hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành, đặc biệt giữa hệ thống thoát nước đô thị và hệ thống thủy lợi; xây dựng, chuẩn hóa cơ sở dữ liệu và từng bước hình thành trung tâm điều hành thoát nước đô thị theo thời gian thực, phục vụ dự báo, cảnh báo và điều hành vận hành hệ thống.
Cần phân định rõ chống ngập và chống lụt
Đóng góp ý kiến tại hội thảo, TS Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Cấp thoát nước Việt Nam nhấn mạnh, cần phân định rõ hai khái niệm “ngập” và “lụt”. Theo đó, ngập xảy ra khi mưa lớn khiến nước không kịp tiêu thoát, trong khi lụt là do mực nước sông dâng cao. Vì vậy, Hà Nội cần xây dựng hai nhóm giải pháp riêng biệt tương ứng với từng tình huống.
Đề án cần bổ sung bản đồ chi tiết về quy hoạch hạ tầng chống ngập, đồng thời cần có những số liệu chi tiết. Cũng cần đánh giá hiện trạng để so sánh với các định hướng sắp tới, từ đó có góc nhìn toàn diện về việc xây dựng hệ thống chống ngập.
Bên cạnh đó, quy hoạch cần tính đến các kịch bản mưa lớn kéo dài để bố trí các vùng đệm có thể chấp nhận ngập tạm thời như sân vận động, công viên, khu cây xanh…
Về giải pháp, cần phân loại theo từng khu vực cụ thể: nơi có quỹ đất thì ưu tiên xây dựng hồ điều hòa; với khu vực cải tạo đô thị cần kiểm soát tỷ lệ bề mặt bê tông; còn đối với các dự án mới, phải yêu cầu tích hợp diện tích bề mặt có khả năng thấm nước ngay từ khâu thiết kế.
“Giải pháp đầu tiên tôi đề xuất là bổ sung bản đồ quy hoạch cao độ của thành phố để xác định hướng chảy của nước mưa, qua đó làm cơ sở xây dựng các phương án chi tiết hơn”, TS Trần Anh Tuấn nhấn mạnh.
Đồng quan điểm, TS Hoàng Thái Đại, đại diện Hội Thủy lợi Việt Nam cho rằng, đề án cần bổ sung các giải pháp ứng phó với mưa cực đoan. Thực tế tại Hà Nội những năm gần đây xuất hiện nhiều trận mưa lớn kéo dài, vì vậy cần gắn kết chặt chẽ hệ thống thoát nước đô thị với hệ thống tiêu thoát nước nông nghiệp, đồng thời xây dựng các kịch bản tổ hợp có tính đến tốc độ đô thị hóa để đánh giá đầy đủ tác động.
Đối với mô hình “thành phố bọt biển”, ông Đại đề nghị cần đánh giá kỹ hơn điều kiện đất đai và đặc thù từng khu vực để áp dụng phù hợp. Bên cạnh đó, giữa các ngành như nông nghiệp, môi trường và xây dựng cần có sự phối hợp, thống nhất trong công tác tiêu thoát nước.
GS.TS Nguyễn Việt Anh, Viện trưởng Viện Khoa học và Kinh tế môi trường (Trường Đại học Xây dựng) cho rằng, cần cập nhật, làm rõ số liệu lượng mưa trong thời gian gần đây để phục vụ đánh giá chính xác. Trước tình trạng ngập úng cục bộ xảy ra ở nhiều nơi, Hà Nội cần có giải pháp riêng cho từng khu vực, đồng thời xây dựng kịch bản ứng phó với các trận mưa vượt quá khả năng kiểm soát của hệ thống.
Ông cũng đề xuất phân kỳ đầu tư phù hợp với nguồn lực của thành phố để bảo đảm tính khả thi, cùng với đó là hoàn thiện cơ chế vận hành, điều hành liên ngành nhằm kiểm soát hiệu quả mực nước sông.
Trong khi đó, GS Lê Văn Nghị, Giám đốc Phòng Thí nghiệm trọng điểm quốc gia về động lực học sông biển (Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam) nhận định, cường độ mưa đang được sử dụng trong tính toán còn thấp, cần lựa chọn mô hình phân tích phù hợp hơn với thực tế.
Ông cho rằng, hệ thống cống thoát nước cần được thiết kế với kích thước lớn hơn, không chỉ để dẫn mà còn có khả năng trữ nước, đồng thời việc hạ mực nước các sông nội thành cũng sẽ góp phần tạo thêm không gian chứa nước khi xảy ra mưa lớn.
