Hát Xoan tự tin trở thành di sản đại diện của nhân loại

Trình diễn hát Xoan Phú Thọ

Ảnh: Văn Khôi

Đang hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO

Ông Hà Kế San, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ cho biết, 4 năm qua, kể từ sau khi hát Xoan được vinh danh, địa phương đã có nhiều nỗ lực để “cứu” loại hình nghệ thuật dân gian tưởng chừng có lúc mai một này. Những nỗ lực ấy nhằm giúp cộng đồng nhận thức sâu sắc về những giá trị văn hóa mà họ đang lưu giữ. Vì thế mà hát Xoan đã và đang hồi sinh. Nhằm đưa hát Xoan khỏi tình trạng bảo vệ khẩn cấp, và thực hiện chặt chẽ những cam kết với UNESCO, ngay sau khi hát Xoan được vinh danh, Phú Thọ đã xây dựng chiến lược bảo tồn hát Xoan lâu dài. Từ thực tế lớp nghệ nhân cao tuổi biết hát Xoan ngày một tuổi cao sức yếu, trí nhớ không còn minh mẫn; lớp trẻ lại chưa có sự hiểu biết nên chưa yêu thích và đặc biệt hạn chế về ý thức bảo vệ giá trị di sản văn hóa hát Xoan. Việc bảo tồn không gian gắn với hát Xoan bao năm qua như đình, đền, miếu cũng còn nhiều khó khăn bất cập… Phú Thọ xác định phải phục hồi nguyên bản 4 phường Xoan gốc gồm Kim Đới, An Thái, Phù Đức, Thét. Những nghệ nhân còn minh mẫn của những phường Xoan gốc được mời ra truyền dạy cho lớp nghệ nhân kế cận và lớp hát xoan trong cộng đồng.

Đánh giá về việc thực hành di sản trong cộng đồng, Sở VHTT&DL tỉnh Phú Thọ cho hay, đến nay địa phương đã phát triển được 115 câu lạc bộ hát Xoan với gần 1.300 hội viên. Riêng 2 xã là Kim Đức và Phương Lâu nơi có 4 phường Xoan gốc đã phát triển được 23 CLB hát Xoan với hơn 1.100 người tham gia. Các phường Xoan này đã đào tạo được 62 nghệ nhân kế cận… Sở đã phối hợp với các chuyên gia, nhạc sĩ, nhà nghiên cứu tiến hành sưu tầm, biên tập và xuất bản hàng ngàn đĩa CD và trên 5.000 cuốn sách về “Hát xoan Phú Thọ”, vừa nhằm tuyên truyền vừa làm nguồn tư liệu cho các nghệ nhân sử dụng khi truyền dạy.

Hiện Phú Thọ đang nỗ lực phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa khẩn trương thực hiện và hoàn thành bản báo cáo về tiến độ xây dựng hồ sơ tình trạng bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể hát Xoan Phú Thọ; tiếp tục thu thập tư liệu và tham khảo ý kiến của các chuyên gia về hát Xoan để hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO (ngay trong tháng 6-2015) về việc hát Xoan hiện đã đủ cơ sở để thoát khỏi tình trạng cần phải bảo vệ khẩn cấp.

Chú trọng tôn vinh, đãi ngộ nghệ nhân

Vậy cơ sở nào để hát Xoan tự tin thoát khỏi tình trạng Di sản văn hóa phi vật thể cần phải bảo vệ khẩn cấp sang Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại? Trao đổi với PV Báo Đại Đoàn Kết, GS.TSKH Tô Ngọc Thanh, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam cho rằng, khi làm hồ sơ trình UNESCO, cái khó khăn lớn nhất để giữ các di sản văn hóa, nhất lại là văn hóa phi vật thể như hát Xoan chính là vấn đề phục dựng làm sao cho đúng nguyên bản. Bởi UNESCO không công nhận những di sản đã bị cải biên, cải tiến. Và tỉnh Phú Thọ đã thành công khi lề lối Xoan cổ đã được phục dựng đầy đủ diện mạo như xưa. Ông Thanh cũng tự hào vì cho tới nay lớp trẻ đã tự nguyện tham gia vào việc giữ lửa di sản hát Xoan. Tức là chúng ta đã có thể yên tâm về việc lớp con cháu sau này cũng sẽ giữ gìn vốn cổ. Đặc biệt là tỉnh Phú Thọ cũng sớm chăm chút các nghệ nhân. Địa phương này hiện đã có các danh hiệu nghệ nhân hát Xoan. Những người độ tuổi 80 còn khoảng dăm vị. Những người độ tuổi 60, sức khỏe còn tốt thì còn khoảng mười vị nữa. Những năm qua, Hội VNDG Việt Nam đã phong danh vài chục nghệ nhân hát Xoan ở tỉnh Phú Thọ. “Khi chúng tôi phong danh nghệ nhân dân gian hát Xoan, một vài cơ quan truyền thông đã mỉa mai rằng đó là “cơn mưa nghệ nhân”. Nhưng theo tôi, danh hiệu làm cho “người giữ lửa” cảm thấy có trách nhiệm hơn với di sản, chứ không phải phong danh cho có…”- ông Thanh chia sẻ.

Như vậy, một trong những cơ sở để hát Xoan tự tin thoát ra khỏi tình trạng bảo vệ khẩn cấp là việc địa phương đã áp dụng kịp thời cơ chế đãi ngộ với những người truyền dạy di sản trong cộng đồng. Được biết, năm 2015, Phú Thọ đã hoàn thiện hồ sơ đề nghị xét tặng danh hiệu “Nghệ nhân ưu tú” cho 17 nghệ nhân hát Xoan. Trước đó, từ năm 2011, địa phương đã xây dựng cơ chế riêng, đãi ngộ và tôn vinh các nghệ nhân trên tất cả các lĩnh vực như hát Xoan, hát Ghẹo, để những “báu vật nhân văn sống” trao truyền ngọn lửa đam mê trong bảo tồn và phát triển giá trị di sản, nhất là thế hệ trẻ.