Kể chuyện di sản bằng công nghệ số

Từ hiện vật đến không gian di sản số

Đứng trước đền Kỳ Cùng, thay vì tập trung quanh hướng dẫn viên để nghe thuyết minh như trước, nhiều du khách lựa chọn đưa điện thoại lên quét mã QR. Chỉ sau vài giây, toàn bộ thông tin về lịch sử hình thành, kiến trúc, tín ngưỡng, lễ hội cùng hình ảnh, video và các tư liệu liên quan đến di tích lần lượt hiện lên trên màn hình. Cách tiếp cận mới ấy đang từng bước thay đổi cách công chúng khám phá di sản, đồng thời mở ra hướng đi mới trong công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của tỉnh Lạng Sơn.

Hiện toàn tỉnh Lạng Sơn có 420 di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh trong danh mục kiểm kê. Trong đó, 145 di tích đã được xếp hạng, gồm 2 di tích quốc gia đặc biệt, 32 di tích quốc gia và 111 di tích cấp tỉnh. Với hệ thống di sản phong phú, việc lưu giữ, quảng bá và đưa các giá trị lịch sử, văn hóa đến gần hơn với người dân luôn là yêu cầu đặt ra đối với ngành văn hóa.

Những năm gần đây, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lạng Sơn đã từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu số về di sản, gắn công tác bảo tồn với phát triển du lịch thông minh. Từ việc số hóa hiện vật, hồ sơ di sản đến xây dựng hệ thống tham quan ảo, ứng dụng công nghệ 360 độ và mã QR tại các điểm đến, nhiều giá trị văn hóa đã có thêm một "đời sống" mới trên không gian số.

Một trong những điểm nhấn là công tác số hóa tại Bảo tàng tỉnh Lạng Sơn. Hơn 90% hiện vật đang được quản lý trên phần mềm chuyên dụng; hơn 200 hiện vật được giới thiệu trên website của bảo tàng; 3.440 dữ liệu về hiện vật, hình ảnh và tư liệu đã được cập nhật lên hệ thống số. Cùng với các trưng bày chuyên đề, trong đó có không gian giới thiệu Di sản văn hóa vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn, kho tư liệu số đang giúp người dân, học sinh và du khách tiếp cận những giá trị văn hóa xứ Lạng theo cách trực quan hơn, thay vì chỉ thông qua các tủ trưng bày hay những trang hồ sơ lưu trữ.

Nếu trước đây nhiều hiện vật chỉ có thể được tiếp cận khi trực tiếp đến bảo tàng thì nay, thông qua dữ liệu số và các nền tảng trực tuyến, người xem có thể tìm hiểu về lịch sử, giá trị và câu chuyện của từng hiện vật ở bất cứ đâu. Đặc biệt, việc số hóa bằng hình ảnh 3D giúp người xem không còn bị giới hạn ở một góc quan sát qua lớp kính trưng bày. Thay vì chỉ nhìn hiện vật từ một phía và tuyệt đối không được chạm tay vào hiện vật, người xem có thể chủ động xoay, phóng to, thu nhỏ để quan sát đa chiều, từ tổng thể đến từng hoa văn, họa tiết hay những chi tiết nhỏ mà bằng mắt thường rất khó nhận ra. Cùng với hệ thống tư liệu, hình ảnh và thuyết minh đi kèm, mỗi hiện vật không chỉ được "ngắm nhìn" mà còn được khám phá dưới nhiều góc độ, mang đến trải nghiệm trực quan và sinh động hơn.

Di sản vì thế không còn chỉ được lưu giữ trong kho bảo quản hay sau lớp kính trưng bày mà đang từng bước hiện diện trên không gian số, tạo nền tảng để những câu chuyện văn hóa tiếp tục được kể theo cách gần gũi, hấp dẫn hơn với công chúng hôm nay.

Khi công nghệ thay lời người kể chuyện

Không chỉ dừng ở việc lưu giữ dữ liệu, công nghệ đang mở ra cách tiếp cận mới đối với di sản. Tại đền Kỳ Cùng, cùng với hệ thống tham quan ảo, nhiều thông tin về lịch sử hình thành, kiến trúc, tín ngưỡng và lễ hội được tích hợp trên nền tảng số. Chỉ với một lần quét mã QR, du khách có thể chủ động khám phá từng hạng mục của di tích, xem hình ảnh, video, bản đồ và hệ thống thuyết minh ngay trên điện thoại, thay vì chỉ tiếp nhận thông tin theo cách truyền thống.

Trực tiếp đưa đoàn khách tham quan tại đây, ông Ngô Bách, hướng dẫn viên du lịch đến từ Quảng Ninh cho rằng, việc ứng dụng công nghệ đã tạo ra nhiều thay đổi trong hoạt động thuyết minh. Trước đây, hướng dẫn viên gần như phải ghi nhớ toàn bộ thông tin về lịch sử, kiến trúc và giá trị văn hóa của từng điểm đến để giới thiệu theo một trình tự quen thuộc. Nay, công nghệ đảm nhận phần cung cấp thông tin cơ bản, còn hướng dẫn viên có thêm thời gian để tương tác, giải đáp và chia sẻ những câu chuyện, trải nghiệm thực tế mà dữ liệu số khó có thể truyền tải đầy đủ.

"Điều thay đổi lớn nhất là trải nghiệm của du khách. Họ không còn bị bó buộc phải đi theo hướng dẫn viên để nghe giới thiệu từ đầu đến cuối mà có thể tự lựa chọn nội dung mình quan tâm. Khi cần tìm hiểu sâu hơn, hướng dẫn viên sẽ bổ sung thêm những câu chuyện, những góc nhìn thực tế để chuyến tham quan trở nên sinh động và hấp dẫn hơn", ông Bách chia sẻ.

Hiện nay, cùng với đền Kỳ Cùng, 31 di tích trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn đã được số hóa bằng công nghệ 360 độ và thực tế ảo, kết nối với Cổng thông tin và ứng dụng Du lịch thông minh Lạng Sơn. Việc tái hiện không gian di tích bằng hình ảnh toàn cảnh, video và dữ liệu số không chỉ góp phần lưu giữ hiện trạng mà còn giúp người dân, du khách ở nhiều địa phương có thể tiếp cận, tìm hiểu các giá trị lịch sử, văn hóa của xứ Lạng ngay cả khi chưa có điều kiện đến tham quan trực tiếp.

Song hành với những di tích, hiện vật đang hiện diện trên không gian số, nhiều loại hình di sản văn hóa phi vật thể của tỉnh Lạng Sơn cũng được lưu giữ bằng những phương thức mới. Những làn điệu Then, Sli, kỹ thuật dệt thổ cẩm của đồng bào Nùng Phàn Slình hay quy trình chế tác các sản phẩm thủ công truyền thống được ghi hình, xây dựng thành kho tư liệu số phục vụ công tác bảo tồn, truyền dạy và quảng bá. Không chỉ ghi lại sản phẩm hoàn thiện, các video còn lưu giữ toàn bộ quy trình từ chọn nguyên liệu, nhuộm sợi, mắc khung, tạo hoa văn đến hoàn thiện sản phẩm. Đây không chỉ là tư liệu phục vụ truyền dạy mà còn góp phần lưu giữ "ký ức nghề" của đồng bào.

Mỗi hoa văn trên tấm thổ cẩm đều được tạo nên qua hàng chục công đoạn, từ chọn sợi, nhuộm màu đến dệt và hoàn thiện sản phẩm. Gắn bó nhiều năm với nghề dệt truyền thống, ông Hoàng Văn Páo cho biết, trước đây người học nghề phải trực tiếp quan sát từng thao tác rồi thực hành trong thời gian dài mới có thể nắm được kỹ thuật. Việc ghi hình các công đoạn không thể thay thế quá trình truyền nghề trực tiếp, nhưng giúp lưu giữ đầy đủ kỹ thuật truyền thống, hỗ trợ quảng bá sản phẩm và đưa bản sắc văn hóa của đồng bào đến gần hơn với công chúng.

Nếu dữ liệu 3D giúp lưu giữ hình hài của một hiện vật hay không gian của một di tích, thì những thước phim ghi lại từng động tác của nghệ nhân lại lưu giữ "ký ức nghề" – điều mà hình ảnh tĩnh hay những dòng mô tả khó có thể truyền tải trọn vẹn.

Công nghệ có thể thay lời người kể chuyện, nhưng không thể thay thế người kể chuyện. Từ một hiện vật trong bảo tàng, một ngôi đền cổ đến đôi bàn tay của người nghệ nhân, mỗi dữ liệu số, mỗi hình ảnh hay thước phim đều góp phần nối dài ký ức văn hóa đến với cộng đồng. Đó cũng là hành trình mà tỉnh Lạng Sơn đang lựa chọn để những giá trị của quá khứ không chỉ được lưu giữ, mà còn tiếp tục được khám phá, trải nghiệm và lan tỏa trong đời sống hôm nay.