Khi cảm xúc bị khuếch đại và dẫn dắt

Có thể khẳng định trong cuộc đời bất kỳ ai đó cũng sẽ gặp những trạng thái cảm xúc nhất thời, sự chưa thấu hiểu giữa cha mẹ và con cái, thái độ bất bình trước thái độ ứng xử của người thân, thậm chí bạo lực và các hành vi xâm hại cũng có thể diễn ra đâu đó. Nhưng khi tất cả các câu chuyện đơn lẻ, những cảm xúc nhất thời được tập hợp dày đặc trong một hội nhóm, tính chất ảnh hưởng của nó đến xã hội đã ở một mức độ khác.

Con số tăng nhanh của hội nhóm trên mạng xã hội tự nó chưa thể nói rằng đang hình thành một “trào lưu ghét cha mẹ”, càng không thể đồng nhất hàng chục nghìn thành viên của một hội nhóm với hàng chục nghìn người thực sự có thái độ thù ghét gia đình. Nhưng chính tốc độ lan truyền ấy đã mang đến một cảm xúc tiêu cực và tiềm ẩn những nguy cơ khó lường khi mạng xã hội đang biến những cảm xúc cá nhân thành cảm xúc cộng đồng, biến than thở cá nhân thành sự cộng hưởng, thậm chí biến sự bức xúc nhất thời thành một cách nhìn mang tính phổ quát.

Điều cần quan tâm ở đây không phải là phán xét những chia sẻ của các thành viên trong nhóm đúng hay sai, cũng không phải từ tên gọi của một hội nhóm để đưa ra kết luận về suy nghĩ của một thế hệ. Mỗi câu chuyện được chia sẻ trên mạng đều có hoàn cảnh riêng, có nguyên nhân riêng và cần được nhìn nhận thận trọng. Điều đáng bàn hơn nằm ở chính cơ chế vận hành của cộng đồng trên không gian số, nơi một cảm xúc cá nhân khi được đặt cạnh hàng nghìn cảm xúc tương đồng có thể nhanh chóng biến thành một tâm thế tập thể.

Từ một hội nhóm cụ thể, câu chuyện vì thế đặt ra một câu hỏi lớn hơn: khi mạng xã hội không chỉ phản ánh tâm lý xã hội mà còn có khả năng tác động ngược trở lại, ai và điều gì đang định hình những cảm xúc được cộng đồng nhìn thấy, chia sẻ và lặp lại mỗi ngày?

Sự than thở của một ai đó trên mạng xã hội đã được kích hoạt bởi hàng nghìn người khác có thể có cùng một trải nghiệm hoặc cùng một cảm xúc. Ở góc độ tích cực, đó có thể là một hình thức kết nối. Một người tưởng mình đơn độc bỗng nhận ra rằng mình không phải người duy nhất gặp vấn đề. Nhưng mặt khác, chính cơ chế cộng hưởng ấy tiềm ẩn nguy cơ gây ra cảm xúc tiêu cực.

Khi một cộng đồng được hình thành trên nền tảng của một cảm xúc tiêu cực, những người có cùng trải nghiệm thường dễ tìm thấy nhau hơn, những câu chuyện cùng chiều được chia sẻ nhiều hơn và những cách diễn giải giống nhau có thể liên tục được củng cố. Một mâu thuẫn gia đình vốn chỉ là câu chuyện giữa hai hoặc ba người có thể được đưa lên không gian hàng chục nghìn thành viên, nơi mỗi bình luận lại tiếp tục tạo thêm một lớp cảm xúc.

Khi đó, mạng xã hội không còn là nơi giải tỏa cảm xúc, mà đã trở thành nơi khuếch đại cảm xúc.

Đây chính là điều cực kỳ đáng lo ngại. Nhìn từ câu chuyện “Con ghét bố mẹ”, sự nguy hiểm không nằm ở việc người trẻ nói ra sự bất mãn của mình, mà nằm ở nguy cơ những cảm xúc nhất thời đã biến thành một thứ “chuẩn mực cảm xúc” trong cộng đồng trực tuyến.

Và khi quy mô cộng đồng càng tăng lên, số đông trở thành động lực tiếp tục thúc đẩy sự lan truyền.

Mạng xã hội có thể là tấm gương phản chiếu những vấn đề đang tồn tại trong đời sống. Nhưng mạng xã hội cũng có thể trở thành một chiếc loa, làm cho một tiếng nói nhỏ trở nên rất lớn. Nếu không nhận diện được sự khác biệt ấy, chúng ta rất dễ nhầm lẫn giữa phản ánh tâm lý xã hội và tạo ra tâm lý xã hội.

Một hội nhóm có thể bắt đầu từ nhu cầu chia sẻ của một vài cá nhân. Nhưng khi nó đạt đến quy mô lớn, liên tục sản sinh nội dung, tạo ra tương tác và thu hút thêm thành viên, chính nó có thể trở thành một tác nhân tác động trở lại nhận thức và cảm xúc của cộng đồng.

Đây là lúc quyền lực của cộng đồng số trở thành nguy hiểm khi nó tiềm ẩn sức mạnh định hình tâm lý xã hội của truyền thông số.

Một hội nhóm trên mạng không tự nhiên trở thành nguy hiểm chỉ vì tên gọi, kể cả như tên gọi “Con ghét bố mẹ”, nhưng cách thức nó đang vận hành theo kiểu đem những cảm xúc cực đoan thành một thứ phổ biến, tạo ra một quan điểm rằng sự tức giận với cha mẹ là một trạng thái đương nhiên của tuổi trẻ, thì đó là một sự lệch lạc.

Chúng ta không cấm người trẻ bày tỏ cảm xúc thực, cho dù đó là cảm xúc tiêu cực về bố mẹ, nhưng chúng ta cần tỉnh táo nhận diện để người trẻ không bị dẫn dắt để tạo ra tâm lý tiêu cực. Một người trẻ lên mạng nói rằng mình đang giận cha mẹ là chuyện bình thường, nhưng khi hàng nghìn người cùng giận dữ, thì đó là lúc chúng ta nhìn thấy một nguy cơ hiện hữu từ các hội nhóm.