Khi công nghệ mở đường

Niềm đam mê mãnh liệt với lịch sử

Ngày nay, giới trẻ có xu hướng tìm tòi, ứng dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo để tái hiện lịch sử nước nhà dưới góc nhìn trực quan, hiện đại. Trên các nền tảng mạng xã hội: TikTok, YouTube…, sự xuất hiện ngày càng nhiều của các thước phim ngắn phục dựng các đại cảnh chiến trận, chân dung vị danh tướng hay những khoảnh khắc lịch sử oai hùng đã và đang tạo nên một trào lưu số thu hút sự chú ý mạnh mẽ. Trong đó, kênh "Hồn thiêng sử Việt" có thể xem là một ví dụ điển hình cho xu hướng này. 

Nội dung cốt lõi của kênh tập trung vào việc sản xuất các loạt video ngắn, tái hiện các cột mốc lịch sử hào hùng. Trong đó tiêu biểu là tuyến nội dung về cuộc chiến trên sông Bạch Đằng và chiến dịch Hà Nội 12 ngày đêm.

Người vận hành kênh là Phạm Bá Việt, sinh năm 1991. Việt đảm nhiệm toàn bộ quy trình sản xuất của kênh từ nghiên cứu sử liệu, biên kịch, viết câu lệnh cho đến chỉnh sửa hậu kỳ. Đối với Việt, đây là công việc thứ hai. Để hoàn thành một sản phẩm video ngắn có thời lượng từ 3 - 5 phút, anh phải tận dụng khoảng thời gian rảnh rỗi ít ỏi mỗi ngày để miệt mài làm việc trong suốt một tuần.

Động lực lớn nhất để chàng trai thế hệ 9X chấp nhận đánh đổi công sức và thời gian xuất phát từ niềm đam mê sâu sắc với sử học và mong muốn khơi dậy lòng tự tôn dân tộc trong cộng đồng.

Theo Việt chia sẻ: Ngoài lý do muốn lan tỏa tinh thần yêu nước, bản thân tôi vốn có niềm đam mê lịch sử từ trước, đặc biệt là lịch sử nước nhà. Tôi muốn tận dụng làn sóng công nghệ trí tuệ nhân tạo lần này để tái hiện lại lịch sử hào hùng của Việt Nam, giúp mọi người có thể tiếp cận với lịch sử một cách trực quan, đầy cảm xúc hơn, và cũng là để thỏa mãn nỗi mong mỏi của chính mình.

Có thể thấy đề tài lịch sử dân tộc chưa bao giờ giảm đi sức hút đối với thế hệ trẻ. Khi lòng yêu nước của người trẻ được chuyển hóa thông qua các công cụ công nghệ một cách nghiêm túc, nó sẽ tạo ra những giá trị kết nối cộng đồng to lớn, biến những trang sử vốn bị coi là khô khan trên giấy trở thành một không gian trải nghiệm thị giác đa chiều và giàu cảm xúc.

Khó khăn trong việc kiểm soát thuật toán và giữ gìn bản sắc văn hóa

Mặc dù mang lại nhiều tiện ích, song trào lưu ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào đề tài lịch sử hiện nay cũng đang đặt ra những thách thức không nhỏ về nguy cơ sai lệch bản sắc văn hóa.

Bản chất của các mô hình AI phổ biến trên thế giới hiện nay là được xây dựng và huấn luyện dựa trên nguồn dữ liệu khổng lồ chủ yếu từ nước ngoài. Do đó, khi tiếp nhận các câu lệnh liên quan đến trang phục, vũ khí, kiến trúc cổ thời kỳ trung đại Việt Nam, hệ thống có xu hướng rập khuôn và đánh đồng sản phẩm đầu ra với văn hóa của các quốc gia phong kiến phương Bắc. Đây là một "cái bẫy" công nghệ mang tính hệ thống đòi hỏi người sử dụng phải có bản lĩnh tri thức để nhận diện. Người làm nội dung buộc phải thực hiện một quy trình điều chỉnh và kiểm soát câu lệnh vô cùng khắt khe.

" Ví dụ như trận Ngô Quyền khá khó khi làm về trang phục đặc thù của Việt Nam một ngàn năm trước, áo giáp nhẹ của quân ta khi đưa vào câu lệnh thì trí tuệ nhân tạo lại tự động làm giống như chiến giáp của phong kiến phương Bắc", Việt nói.

Thực tế này cho thấy, để giải được bài toán sai lệch văn hóa khi sử dụng những công nghệ trí tuệ nhân tạo, yếu tố quyết định không nằm ở sự tiên tiến của máy móc mà phụ thuộc vào nền tảng tri thức vững vàng của con người. Bên cạnh kiến thức lịch sử phổ thông, anh Việt phải tự mình nghiên cứu chuyên sâu, đối chiếu tư liệu từ các nguồn báo chí quân sự, sử liệu chính thống như báo Quân đội Nhân dân hay các chuyên trang về an ninh quốc phòng. Việc nghiên cứu kỹ lưỡng nguồn tư liệu hình ảnh là một màng lọc bắt buộc để giữ gìn bản sắc văn hóa.

Theo Việt, trong quá trình lên nội dung kịch bản, tôi cần tham khảo các nguồn tư liệu thật kỹ để có thể đưa ra nguồn thông tin tối ưu nhất và chính xác nhất".

Trách nhiệm của người làm nội dung số

Sức ảnh hưởng và giá trị xã hội của trào lưu phục dựng lịch sử bằng công nghệ chỉ thực sự được khẳng định thông qua sự phản hồi và đón nhận từ phía công chúng. Nội dung của "Hồn thiêng sử Việt" không chỉ nhận về sự ủng hộ của giới trẻ là học sinh, sinh viên, mà còn thuyết phục được cả nhóm khán giả trung niên và cao lão.

Trong phần bình luận của các video, đa phần người xem thuộc nhiều lứa tuổi khác nhau đều bày tỏ niềm tự hào, sự trân trọng sâu sắc trước những trang sử vàng hào hùng và sự hy sinh bất khuất của thế hệ cha ông trong công cuộc bảo vệ đất nước.

Đối với thế hệ trẻ, những hình ảnh trực quan sinh động đã trở thành một phương thức tiếp cận tri thức đầy cảm hứng, thay thế cho lối học vẹt khô khan. Em Nguyễn Ngọc Trí, học sinh lớp 12 tại trường THPT Trần Hưng Đạo, Hà Nội là một người thường xuyên theo dõi kênh bày tỏ: "Em cảm thấy học lịch sử bằng cách xem những video như vậy rất sống động và dễ nhớ. Nó còn góp phần khiến thế hệ trẻ như chúng em nhận thức rõ ràng hơn về trách nhiệm của mình đối với đất nước".

Không dừng lại ở việc lan tỏa cảm hứng cho giới trẻ, những thước phim còn chạm đến dòng ký ức sâu thẳm của những thế hệ đi trước. Ông Viên, 60 tuổi trú tại Hà Nội - một người từng trải qua tuổi thơ sơ tán dưới tầng hầm trong những ngày tháng bom đạn cuối năm 1972, đã chia sẻ khi chứng kiến loạt video này. “Khi bấm vào xem thước phim phục dựng trận đánh B52, nghe lại tiếng còi báo động phòng không rền vang mà tôi thấy sởn cả gai ốc. Tôi cảm thấy vô cùng xúc động khi thấy lịch sử không bị lãng quên, mà đang được các cháu trân trọng và làm lại bằng một cách rất mới".

Giá trị thực tiễn của xu hướng này còn đi vào giáo dục. Nhiều giáo viên lịch sử đã chủ động liên hệ xin tư liệu video từ anh Việt để ứng dụng trực tiếp vào giáo án, nhằm đổi mới phương pháp giảng dạy học sinh trên lớp.

Do những giới hạn kỹ thuật nhất định của công nghệ AI ở thời điểm hiện tại, các sản phẩm phục dựng đôi lúc vẫn khó tránh khỏi một số chi tiết nhỏ chưa hoàn toàn chuẩn xác về mặt cổ phục, bối cảnh hay vũ khí. Đứng trước thực tế đó, những độc giả am hiểu lịch sử khi tiếp cận kênh đã thẳng thắn đưa ra những lời góp ý, chỉnh sửa dưới phần bình luận. Đứng trước những lời nhận xét đó, Phạm Bá Việt đều chủ động để lại phản hồi với thái độ tích cực, trân trọng tiếp nhận mọi ý kiến đóng góp mang tính xây dựng để rút kinh nghiệm và hoàn thiện hơn cho những sản phẩm sau.