Khi di sản bước lên màn ảnh

Cách người trẻ kể lại câu chuyện di sản

Trong đời sống đương đại, di sản không chỉ được lưu giữ trong những không gian bảo tồn, bảo tàng hay tư liệu lịch sử. Những câu chuyện về con người, vùng đất, kiến trúc, phong tục, tri thức và ký ức cộng đồng ngày càng trở thành nguồn chất liệu để các nghệ sĩ tìm kiếm cảm hứng sáng tạo. Trong đó, điện ảnh là loại hình nghệ thuật có khả năng đặc biệt trong việc chuyển hóa những giá trị của quá khứ thành những câu chuyện có sức hấp dẫn đối với công chúng hôm nay.

Một di tích khi xuất hiện trên màn ảnh không còn đơn thuần là một địa điểm. Qua ngôn ngữ điện ảnh, không gian ấy có thể trở thành một phần của câu chuyện, gắn với nhân vật, ký ức và những vấn đề của đời sống hiện đại. Một câu chuyện lịch sử cũng không chỉ được kể lại bằng những mốc thời gian, mà có thể được tái hiện qua số phận con người, những lựa chọn và cảm xúc, từ đó tạo ra sự kết nối tự nhiên hơn với khán giả.

Từ góc nhìn nghiên cứu lịch sử, GS.TS NGND Nguyễn Quang Ngọc - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cho rằng, điện ảnh có vai rò trong việc đưa lịch sử và văn hóa đến gần hơn với thế hệ trẻ, góp phần khơi dậy sự quan tâm, nhận thức và tình yêu đối với di sản. Đây là một trong những con đường hiệu quả để thế hệ hôm nay gắn bó với lịch sử, văn hóa, đồng thời nhận thức rõ hơn những giá trị của quá khứ trong đời sống đương đại.

Theo ông Ngọc, điện ảnh có thể mở ra những cách nhìn mới, góp phần nâng tầm giá trị của lịch sử và văn hóa trong giáo dục và đời sống xã hội. Qua đó, hướng tới thực hiện một ước mơ lớn: “Hiền tài là nguyên khí quốc gia” theo đúng ý nghĩa và giá trị của câu nói trong đời sống hôm nay.

Có thể được nhìn thấy qua Cuộc thi phim ngắn “Hiền tài hôm nay”, một hoạt động trong chuỗi sự kiện kỷ niệm 950 năm Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Thông qua cuộc thi, các nhà làm phim trẻ có cơ hội tiếp cận những câu chuyện về tri thức, người thầy, sự học, tài năng và cống hiến, từ đó kể lại bằng ngôn ngữ và góc nhìn của thế hệ hôm nay.

Song, câu chuyện về một bộ phim hay một cuộc thi phim chỉ là một lát cắt trong mối quan hệ rộng lớn hơn giữa điện ảnh và di sản. Điều quan trọng là làm thế nào để di sản thực sự trở thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo, thay vì chỉ xuất hiện như một phông nền đẹp trong các tác phẩm.

Theo TS Ngô Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam, với lợi thế đặc biệt của loại hình nghệ thuật được hình thành bởi kỹ thuật và công nghệ, với ngôn ngữ đặc thù của hình ảnh chuyển động, điện ảnh tiếp cận nguồn tri thức của dân tộc nói riêng và nhân loại nói chung một cách hết sức riêng biệt. Khi người trẻ tìm đến di sản để sáng tạo, họ không chỉ tiếp nhận những giá trị có sẵn mà còn đặt ra những câu hỏi mới đối với quá khứ. Những khái niệm như khoa cử, hiền tài, người thầy, đạo học hay truyền thống trọng tri thức có thể được nhìn nhận từ những vấn đề mà xã hội hôm nay quan tâm.

TS Ngô Phương Lan cho rằng, ươm mầm tài năng và phát triển công nghiệp sáng tạo là hai vấn đề mang tính kết nối. Vai trò của người sáng tạo, đặc biệt là thế hệ trẻ, trở nên rất quan trọng. Từ truyền thống trọng hiền tài, trọng tri thức của dân tộc, chúng ta đặt ra câu hỏi về việc phát hiện, khuyến khích và tạo cơ hội cho những tài năng mới.

Giữ di sản trong mỗi khuôn hình

Cùng với khả năng sáng tạo, việc đưa di sản vào điện ảnh cũng đặt ra yêu cầu về trách nhiệm bảo tồn. Khi một di tích trở thành bối cảnh quay phim, mỗi góc máy, đạo cụ, thiết bị hay hoạt động của ê-kíp đều cần được cân nhắc trong mối quan hệ với sự an toàn và tính xác thực của di sản.

Thứ trưởng Bộ VHTTDL Tạ Quang Đông cho rằng, việc phát triển điện ảnh phải gắn với việc khai thác có trách nhiệm nguồn tài nguyên văn hóa của dân tộc. Di sản không chỉ là đối tượng cần bảo tồn mà còn là nguồn lực để sáng tạo những giá trị mới. Khai thác di sản thông qua điện ảnh đòi hỏi sự hiểu biết, tôn trọng tính xác thực và trách nhiệm đối với lịch sử, văn hóa. Sáng tạo không đối lập với bảo tồn; ngược lại, sáng tạo có trách nhiệm có thể làm cho di sản được nhận thức sâu hơn và có đời sống mới trong xã hội đương đại.

Thực tế tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho thấy nhu cầu sử dụng di sản làm bối cảnh điện ảnh ngày càng rõ nét. Theo ông Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, hằng năm Văn Miếu - Quốc Tử Giám đón khoảng 30–40 đoàn làm phim, trong đó có nhiều đoàn quốc tế. Con số này cho thấy sức hấp dẫn của di sản đối với hoạt động sáng tạo hình ảnh, đồng thời đặt ra bài toán về cách tổ chức hoạt động quay phim sao cho vừa đáp ứng yêu cầu nghệ thuật, vừa bảo đảm nguyên tắc bảo tồn.

Từ những câu chuyện tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám đến nhiều di sản khác trên cả nước, điện ảnh đang mở ra một hướng tiếp cận giàu tiềm năng trong việc lấy di sản làm chất liệu sáng tạo, lấy người trẻ làm chủ thể kể chuyện và lấy công chúng đương đại làm cầu nối để những giá trị của quá khứ tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Khi đó, đưa di sản lên màn ảnh không chỉ là đưa một hình ảnh vào một khuôn hình. Đó còn là hành trình kể lại, làm mới và lan tỏa những giá trị văn hóa, qua đó tạo thêm cơ hội để di sản kết nối với giáo dục, du lịch và công nghiệp sáng tạo mà vẫn giữ được nền tảng cốt lõi của mình.