Khi mỗi khu dân cư trở thành một cộng đồng xanh

Đánh thức trách nhiệm công dân

Thực tiễn nhiều năm qua cho thấy, khi Mặt trận vào cuộc, các phong trào bảo vệ môi trường có thêm sức lan tỏa xã hội rộng lớn. Nhiều mô hình như “Khu dân cư xanh - sạch - đẹp”, “Tuyến phố văn minh không rác”, “Đường hoa, đường cây xanh”, “Dòng sông không rác”, “Cánh đồng không rác thải”, “Gia đình 5 không, 3 sạch”, “Ngày Chủ nhật xanh”... đã hình thành ở nhiều địa phương, thu hút đông đảo đoàn viên, hội viên, chức sắc tôn giáo, người có uy tín và các tầng lớp nhân dân tham gia. Những mô hình đó chứng minh rằng, khi người dân thực sự là chủ thể, môi trường sẽ được bảo vệ từ gốc, từ nếp sống, từ cộng đồng.

Tuy nhiên, cũng cần thẳng thắn nhìn nhận rằng ở không ít nơi, phong trào bảo vệ môi trường còn mang tính thời điểm, chưa trở thành thói quen bền vững. Có nơi ra quân rầm rộ nhưng thiếu duy trì; có mô hình tốt nhưng chậm nhân rộng; có khu dân cư đã ký cam kết nhưng thiếu giám sát; có địa bàn còn tình trạng đổ rác tự phát, xả thải ra kênh mương, ao hồ, sử dụng tràn lan túi nilon và nhựa dùng một lần. Điều đó đòi hỏi phong trào “Toàn dân chung tay bảo vệ môi trường, vì một Việt Nam xanh - sạch - đẹp” khi triển khai phải bám sát các hướng dẫn của Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, thực hiện theo hướng thực chất hơn, có phân công cụ thể, có kiểm tra, giám sát và đánh giá kết quả thường xuyên hơn.

Đưa phong trào về đúng “địa chỉ”

Mặt trận cần đưa phong trào về đúng “địa chỉ” quan trọng nhất là hộ gia đình và khu dân cư. Gia đình là tế bào của xã hội, cũng là nơi hình thành thói quen tiêu dùng và ứng xử với môi trường. Một gia đình xanh không chỉ là nhà sạch, bếp sạch, ngõ sạch, mà còn là gia đình biết giảm rác thải, tiết kiệm tài nguyên, tiêu dùng có trách nhiệm, giáo dục con em biết yêu thiên nhiên, tôn trọng không gian sống chung.

Một khu dân cư xanh không chỉ là có đường hoa, cây xanh, đèn sáng, mà còn là nơi không có bãi rác tự phát, không có điểm ô nhiễm kéo dài, không có hành vi xả thải bị làm ngơ. Ban Công tác Mặt trận ở khu dân cư cần phối hợp với tổ dân phố, thôn, bản, các chi hội đoàn thể duy trì ngày vệ sinh môi trường định kỳ, xây dựng quy ước, hương ước về bảo vệ môi trường, bình xét gia đình, khu dân cư tiêu biểu gắn với tiêu chí xanh - sạch - đẹp.

Cùng với đó, phải phát huy vai trò tự quản của nhân dân. Việc duy trì các tổ giám sát môi trường cộng đồng ở khu dân cư là hết sức cần thiết. Các tổ này không thay thế cơ quan chức năng, nhưng có thể kịp thời nắm tình hình, ghi nhận phản ánh của người dân, phát hiện điểm nóng về môi trường, từ đó kiến nghị cấp ủy, chính quyền, lực lượng chức năng xử lý. Đây chính là biểu hiện sinh động của dân chủ ở cơ sở: dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát và dân thụ hưởng.

Mặt trận các cấp và các tổ chức thành viên cũng cần gắn phong trào bảo vệ môi trường với các cuộc vận động, phong trào thi đua đang triển khai như xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh, giảm nghèo bền vững, xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư, bảo đảm an toàn thực phẩm, xây dựng gia đình văn hóa.

Không nên coi bảo vệ môi trường là một việc tách rời, làm thêm, mà phải coi đó là tiêu chí xuyên suốt trong phát triển cộng đồng.

Phát huy tốt vai trò giám sát, phản biện xã hội

MTTQ Việt Nam cần phát huy tốt hơn vai trò giám sát và phản biện xã hội trong lĩnh vực môi trường. Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa một phong trào vận động đơn thuần và vai trò chính trị - xã hội của Mặt trận. Mặt trận không chỉ kêu gọi người dân dọn rác, trồng cây, giữ gìn vệ sinh, mà còn phải đại diện cho quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân trong giám sát việc thực thi chính sách, pháp luật về bảo vệ môi trường; phản biện các chương trình, dự án có nguy cơ tác động đến môi trường, đời sống dân cư; kiến nghị xử lý các điểm ô nhiễm kéo dài; theo dõi hậu kiểm sau đánh giá tác động môi trường; yêu cầu công khai, minh bạch thông tin để người dân được biết và tham gia.

Một yếu tố nữa không thể bỏ qua đó là ứng dụng công nghệ số trong triển khai phong trào. Trong tình hình mới, công tác Mặt trận không thể chỉ dựa vào phương thức truyền thống. Các nền tảng số, nhóm cộng đồng, ứng dụng tiếp nhận phản ánh, bản đồ điểm ô nhiễm, hệ thống camera cộng đồng, truyền thông mạng xã hội có thể trở thành công cụ hữu hiệu để phát hiện, lan tỏa và giám sát.

Và cuối cùng là khi thực hiện phong trào phải có tiêu chí, sản phẩm và kết quả cụ thể. Mỗi địa phương cần xác định những việc có thể đo đếm được: bao nhiêu tuyến đường xanh, bao nhiêu khu dân cư không rác, bao nhiêu hộ gia đình phân loại rác tại nguồn, bao nhiêu điểm ô nhiễm được xử lý, bao nhiêu mô hình tự quản được duy trì, bao nhiêu cơ quan, trường học, cơ sở tôn giáo, doanh nghiệp đạt tiêu chí xanh - sạch - đẹp. Cùng với đó là cơ chế tổng kết, bình xét, biểu dương, khen thưởng công khai. Phong trào càng cụ thể thì càng tránh hình thức; càng gắn với trách nhiệm của từng cấp, từng địa bàn thì càng dễ tạo chuyển biến bền vững.

Với sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, với vai trò nòng cốt của MTTQ Việt Nam các cấp và sự hưởng ứng tự giác của mỗi người dân, phong trào “Toàn dân chung tay bảo vệ môi trường, vì một Việt Nam xanh - sạch - đẹp” nhất định sẽ trở thành phong trào hành động sâu rộng, thiết thực, bền vững, góp phần xây dựng đất nước Việt Nam phồn vinh, văn minh, hạnh phúc.