Khoảng cách thu nhập toàn cầu ngày càng nới rộng

Giàu - nghèo phân hóa cực đoan

Bức tranh bất bình đẳng toàn cầu trở nên rõ nét hơn khi nhìn vào cơ chế tích lũy tài sản. Theo Báo cáo Bất bình đẳng thế giới 2026 của Phòng thí nghiệm Bất bình đẳng thế giới, lợi tức từ vốn như cổ phiếu và bất động sản tăng nhanh hơn nhiều so với tiền lương, khiến của cải ngày càng tập trung vào nhóm giàu. Đáng chú ý, nhóm 0,001% dân số giàu nhất, chỉ vài chục nghìn người, đang sở hữu khối tài sản gộp lớn gấp 3 lần tổng tài sản của một nửa nhân loại, và tỷ trọng tài sản của họ liên tục tăng từ giữa thập niên 1990 đến nay.

Bất bình đẳng kinh tế còn đan xen chặt chẽ với khủng hoảng khí hậu, làm sâu sắc thêm các rủi ro toàn cầu. Nửa dân số nghèo nhất chỉ tạo ra khoảng 3% lượng phát thải carbon gắn với sở hữu vốn, trong khi 10% người giàu nhất chịu trách nhiệm tới 77%. Nghịch lý nằm ở chỗ, những người phát thải ít nhất lại thường là nhóm hứng chịu hậu quả nặng nề nhất từ thiên tai và biến đổi khí hậu.

Bất bình đẳng giới vẫn là một tầng sâu và dai dẳng của bất bình đẳng toàn cầu. Cũng theo báo cáo trên, phụ nữ chỉ nhận hơn 28% tổng thu nhập lao động và ngay cả khi tính cả lao động không trả lương, thu nhập theo giờ của họ chỉ bằng khoảng 32% so với nam giới, dù thời gian lao động trung bình cao hơn.

Chênh lệch cơ hội theo vùng địa lý ngày càng trở nên khó thu hẹp. Báo cáo cũng cho thấy, chi tiêu giáo dục bình quân cho mỗi học sinh ở châu Phi hạ Sahara chỉ khoảng 220 euro (theo sức mua tương đương), trong khi châu Âu đạt hơn 7.400 euro; Bắc Mỹ và châu Đại Dương trên 9.000 euro.

Đáng chú ý, hệ thống tài chính toàn cầu đang khiến khoảng 1% GDP thế giới mỗi năm được chuyển từ các nước nghèo sang các nước giàu, thông qua thu nhập từ tài sản nước ngoài và chênh lệch chi phí vốn. Quy mô này xấp xỉ gấp 3 lần tổng viện trợ phát triển quốc tế, khiến nhiều quốc gia đang phát triển thiếu nguồn lực để đầu tư cho y tế, giáo dục và hạ tầng cơ bản.

Ở cấp độ quốc gia, lợi ích tăng trưởng nhìn chung vẫn tập trung vào thiểu số. Tại Ấn Độ, 10% người giàu nhất nhận khoảng 58% tổng thu nhập, trong khi 50% dân số dưới cùng chỉ hưởng khoảng 15%; còn tại Bangladesh, 1% dân số đang nắm khoảng 16,3% tổng thu nhập, cho thấy tăng trưởng kinh tế chưa được phân phối đồng đều.

Bất bình đẳng còn xuất hiện rõ ngay trong những lĩnh vực từng được coi là “dân chủ hóa cơ hội”, như nền kinh tế sáng tạo. Theo dữ liệu của nền tảng phân tích và quản lý tiếp thị người ảnh hưởng Creator IQ, năm 2025 có 10% nhà sáng tạo nội dung hàng đầu nhận 62% tổng chi trả quảng cáo, tăng mạnh so với 53% năm 2023, trong khi 1% đứng đầu nhận 21%. Ngược lại, thu nhập trung vị giảm, cho thấy lợi ích ngày càng dồn vào số ít, còn đa số kiếm ít hơn.

Khoảng cách giàu – nghèo giữa các quốc gia cũng bị kéo giãn sau đại dịch. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới (WB), khoảng 25% các nước đang phát triển hiện vẫn nghèo hơn so với năm 2019. Nhà Kinh tế gia trưởng của WB, Indermit Gill nhận định: “Những xu hướng này không thể chỉ giải thích bằng vận rủi; chúng phản ánh những sai lầm chính sách hoàn toàn có thể tránh được”.

Phân phối lại và mở rộng cơ hội

Trước làn sóng bất bình đẳng thu nhập gia tăng, nhiều quốc gia đã triển khai các biện pháp cụ thể và thực tiễn thay vì chỉ dừng ở khuyến nghị. Tại châu Âu, các nước như Pháp, Tây Ban Nha và Na Uy tăng thuế thừa kế, đánh thuế cao hơn với bất động sản và tài sản lớn, trong khi Đức và Hà Lan siết ưu đãi thuế đối với lợi tức vốn. Ở Mỹ, chính quyền liên bang thúc đẩy thuế tối thiểu doanh nghiệp toàn cầu và tăng thuế thu nhập với nhóm thu nhập rất cao để tài trợ cho y tế và giáo dục. Theo ước tính của Phòng thí nghiệm Bất bình đẳng thế giới, một mức thuế tài sản vừa phải áp dụng cho nhóm giàu nhất toàn cầu có thể tạo thêm nguồn thu tương đương khoảng 1% GDP thế giới mỗi năm.

Song song với chính sách thuế, nhiều nước tập trung đầu tư mạnh cho con người. Các quốc gia Bắc Âu duy trì giáo dục và y tế phổ cập miễn phí, góp phần giữ bất bình đẳng thu nhập ở mức thấp, trong khi Hàn Quốc và Singapore mở rộng trợ cấp học tập, đào tạo lại kỹ năng để giúp người lao động thích ứng với thay đổi công nghệ. Ở các nước đang phát triển, những chương trình trợ cấp tiền mặt có điều kiện tại Brazil hay Mexico đã cho thấy hiệu quả trong việc giảm nghèo và tăng tỷ lệ trẻ em đến trường.

Ở cấp độ toàn cầu, các tổ chức tài chính quốc tế thúc đẩy tái cơ cấu nợ và mở rộng vốn ưu đãi cho các nước nghèo nhằm tạo dư địa đầu tư cho y tế, giáo dục và hạ tầng. Đồng thời, nhiều chính phủ bắt đầu điều chỉnh nền kinh tế số, yêu cầu minh bạch thuật toán và chia sẻ doanh thu công bằng hơn trên các nền tảng lớn, nhằm hạn chế tình trạng phần lớn lợi ích chỉ rơi vào một nhóm rất nhỏ, còn đa số nhận được rất ít.

Nhận định về vấn đề này, nhà kinh tế học về bất bình đẳng Thomas Piketty cho biết: “Bất bình đẳng không phải quy luật tự nhiên; nó phản ánh những lựa chọn chính trị và hoàn toàn có thể được điều chỉnh bằng chính sách”.

Thực tiễn cho thấy, các quốc gia cần đồng thời áp dụng thuế lũy tiến, tăng đầu tư cho giáo dục, y tế và đẩy mạnh cải cách thể chế để phân phối thu nhập công bằng hơn, tạo nền tảng vững chắc cho tăng trưởng bền vững và ổn định lâu dài.