Khoảng trống tâm lý học đường: Học sinh cần được lắng nghe đúng lúc

Nhu cầu lớn, nhưng học sinh vẫn “né” phòng tư vấn

Theo tài liệu chương trình hợp tác quốc gia của UNICEF công bố năm 2026, 22% trẻ em từ 10-17 tuổi tại Việt Nam gặp các vấn đề về sức khỏe tâm thần; 1,4% thanh thiếu niên có ý nghĩ tự tử.

Báo cáo kỹ thuật về Phát triển toàn diện trẻ em phục vụ Báo cáo Việt Nam 2045 của UNICEF cho thấy khoảng 1/4 thanh thiếu niên có nguy cơ gặp vấn đề sức khỏe tâm thần ở mức trung bình đến cao, trong khi chỉ khoảng 6,5% tiếp cận được các dịch vụ hỗ trợ.

Những con số này cho thấy nhu cầu hỗ trợ tâm lý là đáng kể. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận dịch vụ tại trường học vẫn còn khoảng cách.

Khảo sát nhanh trên 409 học sinh tại một số trường ở TPHCM, được thực hiện để chuẩn bị cho Hội thảo khoa học “Chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em trong bối cảnh mới” cho thấy 75,1% học sinh chưa từng đến tư vấn tâm lý tại trường. Đáng chú ý, nguyên nhân không chỉ là các em không có nhu cầu. Một số học sinh không biết trường có bộ phận tư vấn; những em biết lại ngại tìm đến vì sợ bạn bè trêu chọc.

Theo Thạc sĩ Lê Thị Minh Tâm (Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục TPHCM), tâm lý ngại ngùng, giấu vấn đề là một trong những rào cản cốt lõi khi triển khai tư vấn tâm lý tại Việt Nam. Tâm lý “đẹp khoe xấu che” không chỉ tồn tại ở người lớn mà cũng tác động đến chính trẻ em khi các em gặp khó khăn về tâm lý.

Đáng chú ý, khi khảo sát được thực hiện ẩn danh, học sinh lại bộc lộ nhu cầu hỗ trợ khá rõ. 63,1% muốn được hỗ trợ tìm hiểu thế mạnh và định hướng nghề nghiệp; 60,4% cần hỗ trợ giao tiếp tự tin và diễn đạt cảm xúc; 59,7% quan tâm đến việc xây dựng và duy trì các mối quan hệ tốt đẹp.

Bên cạnh đó, 39,9% học sinh có nhu cầu hỗ trợ quản lý cảm xúc, lo âu và căng thẳng; 40,6% cần hỗ trợ ổn định tâm lý khi khủng hoảng. Những nhu cầu này cho thấy tư vấn tâm lý học đường không chỉ dành cho những trường hợp có vấn đề nghiêm trọng, mà còn có thể đóng vai trò phòng ngừa và hỗ trợ học sinh trong quá trình phát triển.

Không chỉ thiếu người, còn thiếu một hệ thống hỗ trợ

Một vấn đề khác nằm ở năng lực cung cấp dịch vụ. Theo TS Giang Thiên Vũ, Tổng thư ký Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục TPHCM, dù ngành giáo dục đã có quy định trường học phải có bộ phận tư vấn tâm lý, nhiều trường vẫn chưa có nhân sự chuyên môn mà chủ yếu sử dụng giáo viên kiêm nhiệm. Thậm chí, có trường đã có phòng tư vấn nhưng học sinh không biết đến sự tồn tại của bộ phận này.

TS Phan Thị Cẩm Giang, Đại học Quốc tế Sài Gòn, cũng lưu ý về chất lượng nhân sự làm công tác tư vấn. Theo bà, trong lĩnh vực tâm lý, việc can thiệp không đúng ngay từ đầu có thể để lại hậu quả lớn. Điều này đặt ra yêu cầu không chỉ mở rộng mạng lưới tư vấn mà còn phải bảo đảm người thực hiện có chuyên môn phù hợp.

Từ thực tế đó, TS Giang Thiên Vũ đề xuất mô hình hỗ trợ 3 tầng. Tầng thứ nhất là phòng ngừa phổ quát, giúp 100% học sinh tiếp cận kiến thức về sức khỏe tâm thần, kỹ năng sống và quản lý cảm xúc cơ bản. Tầng thứ hai là hỗ trợ sớm, tư vấn ban đầu cho học sinh có nguy cơ hoặc gặp khó khăn tâm lý - xã hội, cần nhân sự có chuyên môn. Tầng thứ ba là chuyển gửi đến chuyên gia hoặc cơ sở y tế - tâm lý chuyên khoa đối với những trường hợp cần tham vấn, trị liệu chuyên sâu.

Mô hình này cho thấy tâm lý học đường cần được nhìn nhận như một hệ thống, thay vì chỉ là một “phòng tư vấn” trong trường.

Một điểm đáng chú ý khác là nhu cầu của học sinh không chỉ xoay quanh các vấn đề được người lớn coi là “nghiêm trọng”. Các em cần được hỗ trợ về định hướng nghề nghiệp, giao tiếp, xây dựng quan hệ, quản lý cảm xúc, ứng phó với cô đơn, khủng hoảng, bạo lực và bắt nạt.

Vì vậy, nếu phòng tư vấn chỉ được biết đến như nơi dành cho học sinh “có vấn đề”, chính định kiến đó có thể trở thành rào cản khiến các em không tìm đến.

Bên cạnh tư vấn chuyên môn, việc xây dựng mạng lưới hỗ trợ đồng đẳng cũng được đề xuất. Mô hình “Tôi hỗ trợ bạn tôi” của Save the Children khuyến khích học sinh nhận diện khó khăn của bạn bè, tạo sự đồng cảm và khuyến khích các em tìm đến bộ phận tư vấn hoặc giáo viên khi cần thiết.

Khoảng trống tâm lý học đường vì thế cần được giải quyết đồng thời ở nhiều phía: nhà trường phải có nhân sự đủ chuyên môn; học sinh cần được tiếp cận dịch vụ theo cách thân thiện, riêng tư và không kỳ thị; giáo viên cần được trang bị năng lực nhận diện và hỗ trợ ban đầu; còn những trường hợp vượt quá khả năng của nhà trường phải có cơ chế chuyển gửi rõ ràng.