Khủng hoảng rác thải điện tử

Vượt tầm kiểm soát

Báo cáo "Giám sát rác thải điện tử toàn cầu 2024" do Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) và Viện Đào tạo & Nghiên cứu Liên hợp quốc (UNITAR) công bố cho biết, rác thải điện tử tăng nhanh gấp 5 lần so với tốc độ tăng của tái chế chính thức; nếu không thay đổi chính sách, lượng rác này có thể đạt 82 triệu tấn vào năm 2030. Đáng lo ngại, hiện chỉ khoảng 22,3% được thu gom và tái chế đúng quy chuẩn môi trường, phần còn lại thất thoát khỏi hệ thống chính thức, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm và lãng phí tài nguyên.

Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cảnh báo rác thải điện tử là dòng chất thải tăng nhanh nhất toàn cầu, chứa các kim loại nặng như chì, thủy ngân, cadmium và chất chống cháy brom, những độc tố có thể gây tổn hại hệ thần kinh và ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ em nếu xử lý không an toàn. WHO nhấn mạnh, trẻ em là nhóm dễ bị tổn thương nhất khi sống gần hoặc tham gia các hoạt động tái chế phi chính thức.

Tại nhiều quốc gia, hạ tầng xử lý rác đã quá tải. Viện Quản lý Chất thải Nam Phi (IWMSA) cho biết, mỗi năm nước này đưa hàng triệu tấn rác vào hơn 800 bãi chôn lấp, trong khi các thành phố lớn như Johannesburg và Cape Town chỉ còn chưa tới 5 năm dung lượng. Dù các chương trình Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) đã giúp chuyển hướng gần 68.000 tấn rác điện tử khỏi bãi chôn lấp, con số này vẫn còn rất nhỏ so với lượng phát sinh thực tế.

Khủng hoảng rác điện tử còn mang tính xuyên biên giới. Điều tra của Mạng lưới hành động Basel (BAN) cho thấy giai đoạn 2023–2025, Đông Nam Á đã tiếp nhận hơn 10.000 container thiết bị điện tử thải bỏ từ Mỹ, ước tính trị giá trên 1 tỷ USD; ước tính có khoảng 2.000 container mỗi tháng rời các cảng Mỹ sang các nước đang phát triển. Những con số này cho thấy xuất khẩu rác điện tử thường dễ hơn nhiều so với việc bảo đảm xử lý đúng chuẩn môi trường tại điểm đến. Malaysia là ví dụ về nỗ lực siết chặt dòng rác độc hại. Nước này áp lệnh cấm tuyệt đối nhập khẩu rác điện tử; trong một chiến dịch tại cảng Port Klang, hải quan đã chặn gần 200 tấn rác điện tử khai báo sai. Tuy vậy, lưu lượng hàng hóa lớn và thủ đoạn hợp thức hóa giấy tờ vẫn khiến việc kiểm soát gặp nhiều thách thức.

Theo số liệu của Tập đoàn Dữ liệu Quốc tế (IDC), khoảng 50 triệu thiết bị đeo thông minh được bán ra trong quý II/2025, tăng 12,3% so với cùng kỳ. Nghiên cứu của Đại học Cornell và Đại học Chicago cảnh báo nếu xu hướng tiêu dùng tiếp diễn, thiết bị đeo thông minh có thể tạo ra hơn 1 triệu tấn rác điện tử mỗi năm vào năm 2050, đồng thời phát thải lớn trong vòng đời sản phẩm; riêng bảng mạch in (PCB) có thể chiếm hơn 70% dấu chân carbon của thiết bị.

Giải pháp từ gốc

Trang tin môi trường Eco-Business cho rằng, nhiều người lầm tưởng bỏ thiết bị vào thùng thu gom là đủ, trong khi tỷ lệ xử lý đúng chuẩn toàn cầu vẫn thấp. Tái sử dụng giúp giảm khai thác tài nguyên và tạo việc làm sửa chữa, nhưng rào cản lớn là lo ngại rò rỉ dữ liệu; vì vậy tiêu chuẩn xóa dữ liệu NIST 800-88 (hướng dẫn của Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Quốc gia Mỹ) được xem là chìa khóa để thúc đẩy thị trường thiết bị đã qua sử dụng.

Tại Anh, mô hình Công nghệ thông tin tuần hoàn (Circular IT) đang được nhiều doanh nghiệp áp dụng để giảm rác điện tử. Khoảng 45% hộ gia đình Anh có từ 2–5 thiết bị không còn sử dụng; với gần 28 triệu căn nhà, đây là nguồn tài nguyên lớn bị bỏ quên. Circular IT tập trung thu hồi thiết bị cuối vòng đời, xóa dữ liệu theo chuẩn quốc tế, đánh giá khả năng tái sử dụng hoặc bán lại và chỉ tái chế khi không thể phục hồi. Nhờ đó, nhiều doanh nghiệp giảm đáng kể lượng thiết bị phải xử lý như rác và tiết kiệm chi phí mua sắm mới.

Cơ chế EPR đang được nhiều nước áp dụng, buộc doanh nghiệp thu gom và xử lý sản phẩm sau bán hàng. Liên minh châu Âu đạt tỷ lệ thu gom, tái chế chính thức cao nhất thế giới, khoảng 42,8%, nhờ thực thi EPR đồng bộ. Đồng thời, chính sách “Quyền được sửa chữa” tại châu Âu yêu cầu cung cấp linh kiện và tài liệu kỹ thuật, giúp kéo dài tuổi thọ thiết bị và giảm phát sinh rác điện tử.

Tuy nhiên, các giải pháp về tái sử dụng và chính sách nội địa sẽ khó phát huy hiệu quả nếu thiếu kiểm soát chuỗi cung ứng toàn cầu. Ông Jim Puckett - Giám đốc điều hành BAN, cảnh báo hệ thống kiểm toán còn nhiều kẽ hở vì kiểm toán viên thường chỉ kiểm tra mỗi năm một lần và dễ bị lách luật.

Ở cấp độ quốc tế, Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) kêu gọi chuyển từ tư duy xử lý rác thải điện tử sang cách tiếp cận vòng đời sản phẩm. Bà Sheila Aggarwal-Khan - Giám đốc Ban Công nghiệp và Kinh tế của UNEP, nhấn mạnh: "Những giải pháp khuyến khích thiết kế sản phẩm bền hơn, có thể tái sử dụng, tái sản xuất và tái chế là con đường đổi mới, sinh lợi và giảm tác động môi trường".

Nghiên cứu về Hệ thống Nhận diện Tái chế Tự động (A.R.I.S.) do nhóm nghiên cứu tại Mỹ phát triển, cho thấy trí tuệ nhân tạo có thể cải thiện đáng kể khâu phân loại. Hệ thống đạt độ chính xác trung bình 82,2%; khi thử nghiệm với khoảng 45kg rác điện tử hỗn hợp, độ tinh khiết thu hồi đạt 89% với kim loại, 85% với bảng mạch và 79% với nhựa, với công suất xử lý khoảng 5kg mỗi giây.

Khủng hoảng rác thải điện tử đòi hỏi giải pháp đồng bộ từ thiết kế sản phẩm, thói quen tiêu dùng đến kiểm soát buôn bán xuyên biên giới và đầu tư hạ tầng tái sử dụng, phân loại, tái chế.