Kiểm soát an toàn thực phẩm từ “gốc”

Ngày 24/9, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi).

Phát biểu tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho rằng, sau 15 năm thực hiện, vấn đề cốt lõi không là đổi mới mô hình quản trị an toàn thực phẩm, từ phân tán sang rõ đầu mối, từ nặng “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, từ hồ sơ sang bằng dữ liệu, truy xuất và trách nhiệm theo chuỗi. Phải xác định rõ đầu mối chịu trách nhiệm cuối cùng.

Theo Chủ tịch Quốc hội, điểm nghẽn lớn nhất của dự thảo Luật chưa làm rõ quản lý Nhà nước và ranh giới trách nhiệm giữa các bộ, giữa Trung ương với địa phương. Tinh thần là một đầu mối, một hệ thống dữ liệu, một chuỗi quản lý, một trách nhiệm đến cùng. Đồng thời, phải chuyển đổi từ “tiền kiểm” sang quản lý theo nguy cơ. Đây phải là xương sống của luật. Phải xác định rõ nhóm nào Nhà nước tiền kiểm, nhóm nào doanh nghiệp chịu trách nhiệm, nhóm nào hậu kiểm?.

“Không thể một bên nói quản lý theo rủi ro, một bên vẫn mở rộng tiền kiểm. Không lấy an toàn thực phẩm làm lý do để phục hồi cơ chế xin - cho, nhưng cũng không lấy cải cách thủ tục làm lý do để hạ chuẩn an toàn”, Chủ tịch Quốc hội nêu rõ và nhấn mạnh, mọi chính sách can thiệp trực tiếp vào sản phẩm và sức khỏe người dân phải dựa trên bằng chứng, khoa học.

Chủ tịch Quốc hội cho rằng cần quy định rõ tiêu chí phân loại nguy cơ ngay trong luật, hoặc giao Chính phủ ban hành kèm theo danh mục, tránh tùy tiện. Ví dụ như sữa bột trẻ em, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm cho người tiểu đường nên thuộc nhóm nguy cơ cao nhất, còn gạo đóng túi thông thường thuộc nhóm “hậu kiểm”.

Nêu lên việc thực tế hiện nay nhiều vụ ngộ độc từ rau củ, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật ở một số chợ đầu mối, Chủ tịch Quốc hội đặt vấn đề: Nếu kiểm soát ngay từ nông trại giới hạn tồn dư, truy xuất sẽ ngăn được, thay vì kiểm tra khi đã bán trên thị trường. Do đó phải kiểm tra ngay từ “gốc”. Hậu kiểm mạnh nhưng quyền hậu kiểm cũng phải được kiểm soát. Hậu kiểm không phải là đem hồ sơ ra công bố soi lại để hình thành một “tiền kiểm ngầm”. Hậu kiểm thực chất phải đi vào cơ sở, mẫu sản phẩm trên thị trường, lịch sử tuân thủ, truy xuất nguồn gốc và xử lý đúng nơi có nguy cơ.

Bày tỏ đồng tình nghiên cứu cơ chế thử nghiệm, đối chứng độc lập khi có tranh chấp kết quả quản lý nghiêm nhưng phải công bằng, quyền lực kiểm tra càng lớn, cơ chế kiểm soát quyền lực phải chặt chẽ, Chủ tịch Quốc hội lưu ý, dữ liệu phải trở thành hạ tầng quản trị, luật phải đủ khả thi ngay từ ngày có hiệu lực. Phải sửa luật từ phân tán sang một đầu mối chịu trách nhiệm; từ quản thủ tục sang quản nguy cơ và kết quả; từ kiểm tra thủ công sang quản trị bằng dữ liệu, truy xuất theo chuỗi.

Bên cạnh đó, Luật ban hành phải trả lời 3 câu hỏi: Thực phẩm đến tay người dân có an toàn hay không? Doanh nghiệp tuân thủ tốt có ít thủ tục hơn hay không?; Khi xảy ra sự cố có truy được nguồn, xác định được trách nhiệm và xử lý đủ nhanh hay không?An toàn thực phẩm không được đảm bảo bằng nhiều giấy phép hơn, phải chuẩn an toàn rõ hơn, dữ liệu tốt hơn, hậu kiểm mạnh hơn, và trách nhiệm không thể né tránh.

Phát biểu tại phiên họp, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà cho hay, đây là một dự án Luật rất khó, phức tạp, phạm vi điều chỉnh rộng, liên quan trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng của người dân, và hoạt động của hàng triệu các cơ sở sản xuất kinh doanh. Đối tượng quản lý rất đa dạng, chuỗi cung ứng rất dài và đan xen rất nhiều ngành, nhiều cấp, nhiều chủ thể và ngày càng xuyên biên giới, trên môi trường số cũng đang diễn biến rất mạnh mẽ.

Phó Thủ tướng cho rằng, điểm quan trọng nhất hiện nay là rạch ròi chức năng quản lý giữa cơ quan chủ trì (Bộ Y tế) và các cơ quan phối hợp (rõ trách nhiệm phối hợp đến đâu); phân định cụ thể trách nhiệm của từng cấp chính quyền. Bên cạnh đó, giải quyết tốt mối quan hệ giữa cơ quan chủ trì với cơ quan phối hợp, với các luật chuyên ngành, giữa quản lý Nhà nước và trách nhiệm của doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân sản xuất kinh doanh. Xác định phương thức quản lý vừa đảm bảo quản trị Nhà nước, vừa tạo môi trường thông thoáng, minh bạch để thúc đẩy sản xuất, kinh doanh - lĩnh vực dịch vụ đóng góp cụ thể cho tăng trưởng kinh tế.

Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng hệ thống dữ liệu kết nối và kiểm soát rủi ro từ gốc, Phó Thủ tướng cho biết, hệ thống dữ liệu quản lý theo vòng đời sản phẩm phải được xây dựng cụ thể, rõ ràng và khẩn trương. Nếu không có sự kết nối hệ thống dữ liệu theo vòng đời sản phẩm, công tác quản lý giữa các bộ, ngành sẽ gặp nhiều khó khăn, vướng mắc.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh: Lấy sức khỏe, tính mạng và quyền lợi của người dân làm trên hết để phòng ngừa, kiểm soát rủi ro từ sớm, từ xa, từ gốc. Phương thức quản lý rủi ro phải đảm bảo phù hợp với pháp luật trong nước, vừa tương thích với các tiêu chuẩn quốc tế mà Việt Nam là thành viên, như FAO, WTO. Việc chuyển đổi giữa tiền kiểm và hậu kiểm phải cân nhắc kỹ lưỡng, không chuyển tất cả từ tiền kiểm sang hậu kiểm ở những lĩnh vực tiềm ẩn nguy cơ nhằm tránh phát sinh rủi ro.