Kỷ niệm 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954 - 10/10/2026): Di sản phải trở thành nguồn lực cho phát triển

Giữ hồn cốt trong không gian đổi thay

Không gian Hà Nội được hình thành qua nhiều lớp thời gian, từ khu vực đô thị lịch sử, công trình kiến trúc, di tích, làng nghề, làng cổ đến hệ thống cây xanh, mặt nước và những không gian sinh hoạt cộng đồng. Mỗi lớp không gian đều góp phần tạo nên diện mạo và ký ức của thành phố.

Theo các chuyên gia, trong quá trình đô thị hóa, sự thay đổi là tất yếu. Hà Nội cần thêm nhà ở, hạ tầng giao thông, các công trình dịch vụ, thương mại, văn hóa và những không gian đáp ứng nhu cầu của cư dân hiện đại. Tuy nhiên, phát triển đô thị không thể chỉ được nhìn bằng những công trình mới, mà cần đặt trong mối quan hệ với những giá trị đã được hình thành qua nhiều thế hệ.

Di sản kiến trúc vì thế không chỉ là những công trình đơn lẻ, mà còn gắn với cảnh quan, không gian xung quanh và đời sống cộng đồng. Nếu chỉ giữ lại một công trình nhưng để không gian và cảnh quan gắn với nó bị biến đổi quá mức, giá trị di sản cũng khó được bảo vệ đầy đủ.

Theo TS.KTS Ngô Doãn Đức, nguyên Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, di sản kiến trúc là loại hình di sản vật chất mang giá trị lịch sử và văn hóa lâu đời, có những công trình tồn tại hàng trăm năm. Đã có chính sách bảo tồn, nhưng vấn đề then chốt nằm ở công tác quản lý và thực thi. Để di sản thực sự sống cùng đời sống đô thị qua nhiều thế hệ, việc thiết lập vùng đệm bảo vệ và thực thi nghiêm ngặt Luật Di sản là điều bắt buộc.

Điều này cho thấy bảo tồn cần được đặt trong tổng thể quy hoạch đô thị. Vùng đệm, cảnh quan và không gian xung quanh di sản cần được tính toán ngay từ quá trình lập và triển khai quy hoạch, thay vì chỉ xử lý khi dự án đã được triển khai. Bảo tồn cũng không có nghĩa là đóng băng đô thị. Những không gian cũ vẫn cần được tiếp tục sử dụng, thích ứng với nhu cầu mới và trở thành một phần của đời sống đương đại. Khi được bảo tồn đúng cách và khai thác phù hợp, di sản có thể tiếp tục phát huy giá trị, thay vì trở thành những công trình đứng ngoài đời sống.

Đây cũng là cách tiếp cận giúp Hà Nội giữ được sự liên tục của không gian đô thị. Thành phố có thể thay đổi về hạ tầng, chức năng và diện mạo, nhưng những yếu tố có giá trị về lịch sử, kiến trúc, cảnh quan và văn hóa cần được nhận diện để bảo vệ.

Phát triển nhưng không đánh mất bản sắc

Hà Nội đang đứng trước nhu cầu tiếp tục mở rộng và hoàn thiện hệ thống hạ tầng, không gian đô thị theo các quy hoạch đã được phê duyệt. Những thay đổi này sẽ tạo ra diện mạo mới cho thành phố, đồng thời đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt chẽ mối quan hệ giữa phát triển và bảo tồn.

Nhà văn, nhà nghiên cứu văn hóa Hà Nội Nguyễn Ngọc Tiến cho rằng, việc mở rộng và thay đổi phải dựa trên những quy hoạch đã được phê duyệt. Trong sự mở rộng, phát triển, cái “hồn cốt” của Hà Nội quan trọng nhất vẫn là các di sản vật thể nằm rải rác ở các phường nội đô và các khu ngoại ô. Dù làm thế nào, muốn xây dựng hay làm các dự án cần giữ hồn Hà Nội.

Từ thực tế đó, câu chuyện bảo tồn và phát triển cần được nhìn nhận trên cơ sở khoa học và phân loại rõ giá trị của từng di sản. Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Ngọc Tiến, từ xưa đến nay, giữa bảo tồn và phát triển luôn có mâu thuẫn. Tuy nhiên, không phải cái gì cũ, cái gì thuộc về quá khứ cũng đều có giá trị. Vì vậy, cần phân loại, đánh giá các di tích, di sản để xác định giá trị ở mức độ nào, từ giá trị địa phương, giá trị cấp thành phố đến giá trị cấp quốc gia. Trên cơ sở đó mới có những tính toán cụ thể trong quá trình phát triển, xác định cái gì nên giữ, cái gì không nhất thiết phải giữ và cái gì bắt buộc phải bảo vệ.

Ông Tiến đề xuất, trong việc phát triển hôm nay, Hà Nội vẫn phải có một Hội đồng di sản, Hội đồng đánh giá các giá trị của di sản để trong quá trình mở rộng, phát triển thì giữ lại cái gì nên giữ, không giữ lại cái gì, và cái gì bắt buộc phải giữ lại. Nếu không đánh giá được giá trị của di sản thì quá trình xử lý sẽ gặp khó khăn. Phá bỏ một công trình có giá trị có thể tạo ra phản ứng từ dư luận, nhưng giữ lại một công trình không có nhiều giá trị cũng có thể gây cản trở cho quá trình phát triển. Do đó, việc đánh giá cần được thực hiện trước khi đưa ra quyết định.

Đặc biệt, trong quy hoạch hạ tầng, việc nhận diện các di sản có giá trị cần được thực hiện sớm để có phương án bảo vệ. Như ông Nguyễn Ngọc Tiến nhấn mạnh, nếu mở rộng hạ tầng thì cần cố gắng tránh các di sản để giữ gìn, bảo quản không chỉ cho hôm nay mà còn cho mai sau.

Di sản là nguồn lực phát triển

Nhìn rộng hơn, một đô thị hiện đại không nhất thiết phải được tạo nên bởi những công trình giống nhau hay những không gian có thể bắt gặp ở bất kỳ thành phố nào. Với Hà Nội, lịch sử lâu đời, hệ thống di sản, cảnh quan, kiến trúc và đời sống văn hóa chính là những yếu tố tạo nên sự khác biệt.

Quá trình mở rộng không gian đô thị vì vậy có thể trở thành cơ hội để tạo ra những không gian mới nhưng vẫn có sự kết nối với bản sắc vốn có. Những khu vực phát triển mới, công viên, không gian công cộng, không gian sáng tạo hay các khu vực phục vụ kinh tế đêm nếu được quy hoạch hợp lý sẽ góp phần tạo nên diện mạo đô thị hiện đại mà vẫn có dấu ấn riêng.

Trong cách tiếp cận này, văn hóa không chỉ là yếu tố cần bảo vệ mà còn có thể trở thành nguồn lực cho phát triển. Di sản kiến trúc, cảnh quan và những giá trị văn hóa có thể tạo cảm hứng cho nghệ thuật, thiết kế, điện ảnh, âm nhạc, du lịch và các ngành công nghiệp văn hóa.

Tuy nhiên, khai thác di sản không đồng nghĩa với thương mại hóa bằng mọi giá. Mỗi không gian cần được xác định rõ giới hạn phát triển, khả năng chịu tải và mối quan hệ với khu vực xung quanh. Những công trình mới cũng cần được cân nhắc về quy mô, mật độ, kiến trúc, cảnh quan và tác động tới không gian lịch sử.

Theo TS.KTS Ngô Doãn Đức, phát triển đô thị là xu thế tất yếu nhưng phát triển không đồng nghĩa với việc đánh mất quá khứ. Bảo tồn không gian di sản, giữ gìn cảnh quan thiên nhiên và định hình nét kiến trúc riêng biệt chính là cách để Hà Nội vươn mình hiện đại mà vẫn giữ được “hồn cốt” nghìn năm văn hiến.

Hà Nội sẽ không ngừng đổi mới. Những không gian mới sẽ xuất hiện, diện mạo đô thị sẽ tiếp tục được mở rộng và hiện đại hóa. Nhưng trong mỗi bước phát triển ấy, việc nhận diện, đánh giá và gìn giữ những giá trị làm nên bản sắc riêng sẽ quyết định thành phố có thể phát triển nhanh đến đâu mà vẫn giữ được dấu ấn của chính mình. Giữ hồn cũ không phải để Hà Nội mãi như xưa, mà để trong mỗi bước phát triển của hôm nay và mai sau, người ta vẫn nhận ra một Hà Nội có bản sắc riêng.