Làm thế nào để đề thi ít gây tranh cãi?

Từ câu hỏi nghị luận xã hội “Làm thế nào để có những “Steve Jobs Việt Nam”?”, đề thi môn Ngữ văn năm nay đã tạo ra một làn sóng thảo luận khá gay gắt trên nhiều diễn đàn. Có ý kiến đánh giá đây là một gợi mở thú vị, giúp học sinh suy nghĩ về khát vọng sáng tạo, đổi mới và hội nhập. Nhưng cũng có không ít băn khoăn: Vì sao phần dẫn nêu 3 nhân vật Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk nhưng câu hỏi lại chỉ tập trung vào Steve Jobs? Vì sao lại lựa chọn một nhân vật đã qua đời, thay vì một hình mẫu đang hiện diện như Elon Musk? Xa hơn, cách đặt vấn đề “tìm Steve Jobs Việt Nam” liệu có đẩy mạnh tính “hướng ngoại” trong tư duy của học sinh? Đó là chưa kể, giáo dục theo hướng mở, sao câu hỏi lại hàm ý “đúc khuôn” như vậy?

Không chỉ dừng ở câu hỏi nghị luận xã hội, tranh luận tiếp tục lan sang các phần khác của đề thi.

Phần Đọc hiểu với ngữ liệu từ cuốn “Code và Cát - Những quyền lực công nghệ xoay chuyển thế giới” của tác giả Phan Tuấn vừa xuất bản đầu năm 2026 cũng nhận được nhiều ý kiến khác nhau về mức độ chuẩn mực và tính chặt chẽ trong diễn đạt. Một số chuyên gia cho rằng, dù việc đưa các vấn đề thời sự như công nghệ và trí tuệ nhân tạo vào đề thi là cần thiết, ngữ liệu vẫn cần đảm bảo sự thống nhất trong lập luận, tránh những chi tiết có thể tạo ra nhiều cách hiểu khác nhau trong một bài thi mang tính quốc gia.

Ở phần nghị luận văn học, việc lựa chọn bài thơ “Những chiếc lá” của Nguyễn Đình Thi tiếp tục tạo ra những ý kiến trái chiều. Việc yêu cầu viết bài nghị luận khoảng 600 chữ cho một văn bản thơ dài hơn 200 chữ cũng được cho là làm giảm phần linh hoạt trong cảm thụ và triển khai ý tưởng của thí sinh.

Không chỉ nội dung, một số chi tiết kỹ thuật trong đề cũng được đặt lại vấn đề. Việc sử dụng cụm từ “phát minh công nghệ” đối với các nhân vật vốn chủ yếu được biết đến như doanh nhân công nghệ và nhà đổi mới sáng tạo bị cho là chưa thật chuẩn xác về mặt học thuật. Trong khi đó, tác giả Nguyễn Đình Thi được chú thích khá đầy đủ, thì các nhân vật quốc tế như Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk lại không có phần chú thích tương tự. Sự không đồng đều trong cung cấp thông tin nền, cùng với cách viết “Mĩ” thay vì “Mỹ” hay “Hoa Kỳ”, tiếp tục được xem là những điểm thiếu hoàn chỉnh trong một đề thi quốc gia.

Trước những ý kiến trái chiều của dư luận, GS.TS Nguyễn Ngọc Hà - Phó Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng (Bộ GDĐT) cho biết: Từng câu, từng từ của đề thi đã được chắt lọc cẩn thận, hỏi ý kiến chuyên môn cũng như tra từ điển để phân biệt “phát minh”, “đổi mới”, “sáng tạo”. Ông Hà cũng nhấn mạnh cụm từ “Steve Jobs Việt Nam” được đặt trong ngoặc kép như một phép ẩn dụ, phục vụ mục tiêu kiểm tra, đánh giá và phân loại thí sinh.

Dẫu vậy, những giải thích này, thay vì khép lại tranh luận, lại tiếp tục làm tăng thêm các luồng ý kiến trái chiều trên nhiều diễn đàn, với những nhận xét như Bộ GDĐT “đổ thêm dầu vào lửa” hay “múa chữ”.

Ngay cả PGS.TS Bùi Mạnh Hùng - Tổng chủ biên môn Ngữ văn, bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống”, dù có quan điểm khá ôn hòa và ủng hộ tinh thần đổi mới của đề thi, cũng thẳng thắn chỉ ra những bất cập cần rút kinh nghiệm. Theo ông Hùng, việc sử dụng khái niệm “phát minh” đối với các nhân vật như Steve Jobs, Mark Zuckerberg hay Elon Musk là chưa chuẩn xác về mặt học thuật; đồng thời việc thiết kế câu dẫn và câu hỏi chưa thật sự chặt chẽ về logic có thể dẫn đến nhiều cách hiểu khác nhau.

Trong những kỳ thi mang tính quốc gia, không chỉ đề thi mà cả cách giải thích chính sách cũng cần đạt mức độ chuẩn xác và tiết chế cao hơn, để tránh tạo thêm những tầng diễn giải không cần thiết.

Từ thực tế những tranh luận năm nay, một câu hỏi không kém phần quan trọng đang được đặt ra ngược lại: Nếu đề thi Ngữ văn đặt vấn đề “Làm thế nào để có những “Steve Jobs Việt Nam’’?”, thì xã hội cũng đang tự hỏi: Làm thế nào để có đề thi, trong đó có đề môn Ngữ văn, vừa sáng tạo, vừa chuẩn mực, hạn chế tối đa những cách hiểu khác nhau không đáng có; đồng thời bảo đảm việc chấm điểm công bằng, tôn trọng tư duy phản biện của thí sinh ngay cả trong những trường hợp đề thi còn có những điểm gây tranh luận về tính chính xác của khái niệm sử dụng?

Bám sát chương trình Giáo dục Phổ thông 2018 là yêu cầu tất yếu. Sáng tạo trong cách đặt vấn đề cũng là đòi hỏi của giáo dục hiện đại, và đổi mới đề thi là xu hướng cần thiết. Tuy nhiên, với một kỳ thi mang tính quốc gia, mọi sự đổi mới đều cần được đặt trên nền tảng chuẩn xác, nhất quán và công bằng. Sáng tạo không đồng nghĩa với nới lỏng chuẩn mực, và mở rộng tư duy không thể đánh đổi bằng sự mơ hồ, thậm chí nhầm lẫn, của ngôn ngữ đề thi.

Sau cùng, làm thế nào để mỗi đề thi thực sự trở thành một công cụ đánh giá công bằng, tin cậy, hướng về người học, giảm thiểu những thiệt thòi không đáng có cho thí sinh, đồng thời hạn chế những rủi ro phát sinh từ chính cách đặt vấn đề. Bởi mục tiêu cuối cùng của một kỳ thi quốc gia không phải là tạo ra tranh luận, mà là tạo dựng niềm tin xã hội và góp phần nuôi dưỡng những con người Việt Nam độc lập, sáng tạo, bản lĩnh - trong một hệ thống đánh giá chuẩn mực và ngày càng ít gây tranh cãi.