Lạng Sơn: Gỡ điểm nghẽn đầu tư công từ chính quyền cơ sở

Theo báo cáo của Sở Tài chính Lạng Sơn, đến hết tháng 5/2026, tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công của 7 xã, gồm Thất Khê, Đoàn Kết, Tân Tiến, Tràng Định, Quốc Khánh, Kháng Chiến và Quốc Việt đạt bình quân khoảng 6%, thấp hơn nhiều so với mức bình quân chung của toàn tỉnh là 35%.

Khoảng cách giữa hai con số không đơn thuần phản ánh tiến độ giải ngân chậm. Điều đáng chú ý là phần lớn những vướng mắc của các địa phương đều không xuất phát từ việc thiếu vốn đầu tư. Nguồn vốn đã được bố trí, cơ chế phân cấp đã được triển khai, nhưng chính quyền cơ sở phải tiếp nhận cùng lúc một khối lượng công việc hoàn toàn mới trong khi thời gian chuyển giao ngắn, bộ máy đang kiện toàn và các điều kiện phục vụ triển khai dự án chưa theo kịp. Đây cũng là phép thử đầu tiên đối với năng lực thực thi của chính quyền cấp xã sau khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đi vào hoạt động.

Trường hợp của xã Thất Khê cho thấy rõ nhất khoảng trống của giai đoạn chuyển tiếp. Theo kế hoạch năm 2026, địa phương được giao hơn 4,7 tỷ đồng vốn đầu tư công nhưng đến hết tháng 5 mới giải ngân được 629 triệu đồng, đạt khoảng 13% kế hoạch.

Ông Lương Xuân Thăng, Phó Chủ tịch UBND xã Thất Khê cho biết, đến cuối tháng 2/2026, các dự án do Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng tỉnh quản lý trước đó mới được bàn giao về địa phương. Điều đó đồng nghĩa toàn bộ quy trình từ lựa chọn đơn vị tư vấn, lập hồ sơ, thẩm định, phê duyệt đến tổ chức triển khai đều phải thực hiện trong khoảng ba tháng.

Khoảng thời gian này là không nhiều nếu đặt trong bối cảnh cấp xã lần đầu trực tiếp đảm nhiệm vai trò chủ đầu tư. Trong khi tiến độ giải ngân được tính từ đầu năm, các quy trình chuẩn bị đầu tư vẫn phải thực hiện đầy đủ theo quy định của pháp luật. Chính khoảng trễ giữa thời điểm được giao nhiệm vụ và yêu cầu về tiến độ đã tạo nên "điểm nghẽn" đầu tiên của quá trình phân cấp.

Tuy nhiên, ngay cả khi đã vượt qua khâu thủ tục, nhiều địa phương vẫn tiếp tục đối mặt với những rào cản khác. Tại xã Tân Tiến, kế hoạch vốn đầu tư công năm 2026 là hơn 6,4 tỷ đồng nhưng đến hết tháng 5 mới giải ngân đạt khoảng 4%.

Theo ông Nguyễn Mạnh Tuấn, Phó Chủ tịch UBND xã Tân Tiến, phần lớn các dự án trên địa bàn là đường giao thông nông thôn. Trong quá trình hoàn thiện thủ tục đầu tư, nguồn cung vật liệu xây dựng thiếu hụt, giá nhiều loại vật liệu tăng khiến các nhà thầu chưa thể triển khai thi công theo kế hoạch.

Điều này cho thấy, năng lực thực thi của chính quyền cơ sở không chỉ phụ thuộc vào đội ngũ cán bộ hay quy trình quản lý mà còn gắn với các điều kiện bảo đảm để dự án được triển khai trên thực tế. Khi nguồn vật liệu chưa ổn định, đơn vị tư vấn khó lựa chọn hoặc nhà thầu chưa thể huy động thi công, tiến độ của cả chuỗi công việc đều bị ảnh hưởng.

Thực tế, phần lớn các dự án tại 7 xã đều có quy mô vốn không lớn nên việc tìm kiếm đơn vị tư vấn thực hiện các bước chuẩn bị đầu tư gặp nhiều khó khăn. Khi một mắt xích bị chậm, toàn bộ quá trình lập hồ sơ, thẩm định, phê duyệt và lựa chọn nhà thầu cũng bị kéo dài. Điều đó cho thấy, cùng với việc phân cấp, cần xây dựng hệ thống tư vấn, nhà thầu và các điều kiện phục vụ triển khai dự án đủ năng lực để đồng hành với chính quyền cơ sở.

Theo ông Nguyễn Duy Anh, Phó Giám đốc Sở Tài chính, để đẩy nhanh tiến độ giải ngân, các địa phương cần chủ động, linh hoạt trong việc ký hợp đồng với đơn vị tư vấn nhằm rút ngắn thời gian hoàn thiện thủ tục đầu tư; phối hợp chặt chẽ với các đơn vị cung ứng vật liệu và nhà thầu để bảo đảm điều kiện thi công; đồng thời sớm hoàn thiện hồ sơ tạm ứng vốn khi dự án đủ điều kiện giải ngân. Về lâu dài, cần tiếp tục bồi dưỡng đội ngũ cán bộ trực tiếp làm công tác đầu tư công, nhất là kiến thức về pháp luật đầu tư công, đấu thầu, quản lý tài chính và kỹ năng quản lý dự án.

Thực tiễn tại 7 xã nêu trên cho thấy, phân cấp chỉ là bước khởi đầu của cải cách. Điều quyết định hiệu quả không nằm ở việc chuyển giao bao nhiêu dự án hay bao nhiêu thẩm quyền, mà ở năng lực biến quyền hạn thành kết quả cụ thể. Khi chính quyền cơ sở đủ năng lực tổ chức thực hiện, những đồng vốn đầu tư công mới được chuyển hóa thành các công trình phục vụ phát triển. Đó cũng là thước đo quan trọng nhất của hiệu quả phân cấp trong giai đoạn hiện nay.