Lệnh cấm "thuốc lá khác" càng rộng, yêu cầu đánh giá tác động càng toàn diện

Mục tiêu bảo vệ sức khỏe và bài toán đánh giá tác động đa chiều

Một trong những nội dung nhận được sự quan tâm và thảo luận tại tọa đàm là việc mở rộng phạm vi cấm không chỉ đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng mà còn bao gồm cả nhóm sản phẩm được định danh là "thuốc lá khác".

Theo ông Lê Đại Hải, nguyên Phó Cục trưởng Cục Pháp luật Dân sự - Kinh tế (Bộ Tư pháp), việc lựa chọn giải pháp cấm tuyệt đối đối với toàn bộ các sản phẩm mới cần được cân nhắc trên cơ sở khoa học thực chứng hơn là chỉ dựa trên tên gọi hay công nghệ sản phẩm.

Ông Lê Đại Hải cho rằng nguyên tắc quản lý nên hướng tới việc đánh giá mức độ tác hại thực tế của từng loại sản phẩm. Những sản phẩm được chứng minh có mức độ rủi ro cao hơn cần bị kiểm soát hoặc cấm nghiêm ngặt, nhưng với các sản phẩm có đặc tính khác biệt thì cần có thêm dữ liệu khoa học trước khi áp dụng lệnh cấm tuyệt đối.

Đáng chú ý, dưới góc độ kỹ thuật ông Lê Thành Hưng, Trưởng phòng Tiêu chuẩn chất lượng Nông nghiệp Thực phẩm - Viện Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam (Bộ Khoa học – Công nghệ) phản biện ý kiến cho rằng có thể quy định chỉ cho phép sử dụng các sản phẩm thuốc lá truyền thống như thuốc lá sợi, thuốc lá điếu, còn để tránh cái khó khi có những sản phẩm mới xuất hiện sau khi luật ra đời thì chọn phương án cấm tất cả những sản phẩm khác. Theo ông Hưng, về mặt tác hại, các tài liệu nghiên cứu về sản phẩm “thuốc lá mới” thường đề cập đến hai khía cạnh: thứ nhất là khả năng giảm tác hại đối với chính người sử dụng, và thứ hai giảm tác hại do hút thuốc thụ động đối với những người xung quanh.

“Đấy là điểm khác biệt rất quan trọng giữa sản phẩm thuốc lá truyền thống với thuốc lá mới. Thậm chí đối với những sản phẩm sau này như thuốc lá ngậm hay thuốc lá nhai, tác hại từ việc hút thuốc thụ động gần như không thấy rõ”, ông Hưng nhấn mạnh.

Cùng quan điểm này, bà Nguyễn Quỳnh Liên – Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội cho rằng, quá trình hoàn thiện Luật cần tiếp tục nghiên cứu cơ chế quản lý phù hợp đối với các sản phẩm thay thế, tránh tình trạng mọi sản phẩm đều được tiếp cận bằng một biện pháp duy nhất trong khi mức độ tác động và đặc điểm kỹ thuật có thể khác nhau.

Bên cạnh câu chuyện về định nghĩa và cơ sở khoa học, nhiều ý kiến cũng đặt vấn đề về năng lực thực thi.

Ông Lê Đại Hải cho rằng điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không nằm ở việc thiếu quy định cấm mà ở khâu tổ chức thực hiện. Theo ông, nhiều quy định đã tồn tại trong luật hiện hành nhưng hiệu quả thực thi còn hạn chế, từ kiểm soát thuốc lá nhập lậu, ngăn người dưới 18 tuổi tiếp cận thuốc lá cho đến xử phạt hành vi hút thuốc tại nơi công cộng.

"Dự thảo hiện tại chưa chú trọng tháo gỡ các bất cập thực thi nêu trên mà chủ yếu tập trung mở rộng lệnh cấm," ông Hải nhận xét.

Góp ý cho vấn đề này, ĐBHQ Nguyễn Quỳnh Liên cũng lưu ý rằng nếu chính sách quá xa rời năng lực thực thi hiện có, hệ quả có thể là tình trạng quy định tồn tại trên giấy nhưng khó đi vào cuộc sống.

Cần đánh giá nguy cơ tác động đến đầu tư, du lịch, thu hút FDI, động lực đổi mới sáng tạo

Không chỉ đặt ra bài toán về thực thi và cơ sở khoa học trong việc định danh các sản phẩm mới, việc mở rộng lệnh cấm thuốc lá mới còn làm dấy lên những băn khoăn về các tác động phát sinh đối với nhiều lĩnh vực khác khi chưa trải qua quá trình đánh giá tác động đa chiều một cách đầy đủ và thực chất.

Theo ông Lê Đại Hải, quy định cấm tuyệt đối có thể làm hạn chế cơ hội tham gia thị trường của các doanh nghiệp phát triển sản phẩm ứng dụng công nghệ giảm thiểu tác hại, từ đó tạo ra sự thiếu cân bằng trong cạnh tranh với các sản phẩm thuốc lá truyền thống. Đồng thời, việc cấm sản xuất linh kiện, thiết bị liên quan đến thuốc lá thế hệ mới cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng thu hút các dòng vốn đầu tư công nghệ cao.

Ngoài ra, trong bối cảnh nhiều quốc gia đã hợp pháp hóa và quản lý các sản phẩm này theo tiêu chuẩn chất lượng, việc áp dụng lệnh cấm diện rộng cũng cần được cân nhắc kỹ lưỡng về những tác động có thể phát sinh đối với hoạt động du lịch và giao lưu quốc tế.

“Chỉ nên cấm những sản phẩm mới nào qua kiểm nghiệm khoa học thực tế chứng minh được rằng có mức độ độc hại cao hơn thuốc lá truyền thống. Việc cấm tuyệt đối cả các loại "thuốc lá mới khác" khi chưa có bằng chứng định lượng rõ ràng sẽ triệt tiêu động lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo theo tinh thần Nghị quyết 57, đồng thời khiến các doanh nghiệp không còn động lực đầu tư phát triển các sản phẩm ít độc hại hơn”, ông Hải nhấn mạnh về nguyên tắc quản lý trong bối cảnh thúc đẩy mọi sản phẩm, lĩnh vực, ngành hàng sang hình thức công nghệ hóa, giảm tác hại trong cộng đồng.

Dưới góc độ pháp lý, ĐBQH Nguyễn Quỳnh Liên còn cho rằng việc chỉnh sửa Luật cũng cần bảo đảm sự đồng bộ giữa dự thảo luật với Luật Đầu tư và các cam kết thương mại quốc tế, đặc biệt trong trường hợp doanh nghiệp chỉ sản xuất phục vụ xuất khẩu.

Nhìn từ các ý kiến được đưa ra tại tọa đàm, có thể thấy mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng mặc dù vẫn là ưu tiên cao nhất nhưng phải đạt được mục tiêu đó một cách bền vững, thực chất. Các đại biểu khuyến nghị quá trình hoàn thiện dự thảo cần tiếp tục dựa trên cơ sở khoa học thực chứng, đánh giá tác động đa chiều và đặc biệt là xem xét kỹ tính khả thi trong thực thi. Bởi nếu các quy định mới tạo ra nhiều khoảng trống pháp lý, áp lực thực thi hoặc hệ quả ngoài mong muốn, hiệu quả bảo vệ sức khỏe cộng đồng sẽ không đạt được như kỳ vọng ban đầu.