Mái nhà lưu dấu một thời cách mạng dưới chân núi Nhón

Mái nhà giữ lửa cách mạng

Nhà cụ Hoàng Viện nằm dưới chân núi Nhón, bên dòng sông Lam (xã Lam Thành). Năm 1991, nhà cụ Hoàng Viện được công nhận là Di tích lịch sử quốc gia. Đến nay, những hạng mục bị xuống cấp tại di tích đã được phục dựng, bảo tồn nhưng không gian căn nhà vẫn gợi lại hình ảnh của một gia đình xứ Nghệ đầu thế kỷ XX, với khoảng sân nhỏ phía trước và những tán cây phủ bóng lên mái ngói đã nhuốm màu thời gian.

Thuộc lòng từng gian nhà, từng hiện vật, nhớ những câu chuyện về quá trình hoạt động cách mạng của ông nội do cha mẹ truyền lại, ông Hoàng Văn Thước (69 tuổi, cháu đích tôn cụ Hoàng Viện, người trông coi di tích) cho biết: “Trong nhà, những vật dụng quen thuộc như nồi đồng, mâm, bát, đĩa… được gìn giữ cùng các tư liệu, hình ảnh liên quan đến phong trào cách mạng. Đó không đơn thuần là những vật dụng của một gia đình xưa, đây là những vật dụng từng gắn với những ngày cán bộ cách mạng đến ăn, ở và hoạt động bí mật”.

Theo lịch sử Đảng bộ huyện Hưng Nguyên cũ, tháng 7/1930, trong bối cảnh phong trào cách mạng do Đảng lãnh đạo phát triển mạnh ở Nghệ Tĩnh, Chi bộ Phúc Mỹ được thành lập, ngay tại nhà cụ Hoàng Viện. Đây là một trong những dấu mốc quan trọng của phong trào cách mạng tại địa phương. Từ một ngôi nhà của người dân, nơi đây dần trở thành cơ sở để cán bộ cách mạng hội họp, liên lạc và hoạt động bí mật.

Phía sau nhà có hai căn hầm được đào sâu vào núi, từng là nơi để cất giấu tài liệu, phục vụ in ấn và làm nơi trú ẩn khi địch truy lùng. Những năm phong trào bị đàn áp, nhân dân quanh vùng trở thành lực lượng hỗ trợ quan trọng trong việc liên lạc, cảnh giới, góp lương thực, tiền bạc hay nuôi giấu cán bộ, tham gia in ấn, vận chuyển tài liệu. Những tờ báo cách mạng như Lao khổ, Tiến lên từng được in và phát hành tại đây, góp phần tuyên truyền, vận động quần chúng.

Để bảo vệ cơ sở hoạt động của Xứ ủy Trung Kỳ, đội Tự vệ Hưng Châu với khoảng 60 đội viên được thành lập, tổ chức tuần tra, canh gác và báo động khi địch xuất hiện. Mỗi khi cán bộ về hoạt động, người dân nhanh chóng bố trí nơi ăn nghỉ, cắt cử người cảnh giới và chuẩn bị đường lui nếu bị truy bắt. “Người dân lúc đó rất nghèo, nhưng có gì thì góp nấy. Có khi là bát cơm, mớ rau, khi là chỗ ngủ, có người làm nhiệm vụ đưa tin. Mỗi người một việc, cùng chung sức đồng lòng”- ông Thước kể lại.

Nơi bàn việc Tổng khởi nghĩa

Phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930 - 1931 phát triển mạnh cũng là lúc thực dân Pháp tăng cường đàn áp. Nhiều cán bộ, đảng viên và quần chúng bị bắt, tù đày; các cơ sở cách mạng chịu tổn thất nặng nề. Ông Thước cho biết thêm: “Có người hy sinh, có người bị bắt, nhưng phong trào không vì thế mà mất đi. Người này ngã xuống thì người khác lại tiếp tục”.

Đến giai đoạn 1939 - 1945, phong trào cách mạng phục hồi, nhà cụ Hoàng Viện tiếp tục được sử dụng làm nơi liên lạc, hội họp và che giấu cán bộ. Cuối năm 1940, đồng chí Mười Cúc, tức Nguyễn Văn Linh, cán bộ Trung ương từng về nhà cụ Hoàng Viện tá túc, hội họp, trao đổi công việc và góp phần chỉ đạo phong trào.

Đặc biệt, ngày 8/8/1945, khi thời cơ giành chính quyền đang đến gần, Việt Minh liên tỉnh tổ chức hội nghị tại nhà cụ Hoàng Viện để phổ biến tình hình, trao đổi nhiệm vụ và chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa. Ít ngày sau, nhân dân Nghệ An cùng cả nước vùng lên giành chính quyền, góp phần vào thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Hiện nay, di tích đã trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống của địa phương. Ông Lê Khánh Quang - Phó Chủ tịch UBND xã Lam Thành cho biết, chính quyền địa phương đã thành lập Ban Quản lý di tích với sự tham gia của các ngành, đoàn thể và đại diện gia đình để quản lý, chăm sóc, bảo vệ hiện vật, cảnh quan. “Đây là di tích có giá trị lịch sử, cần được gìn giữ lâu dài, đồng thời phát huy hiệu quả trong giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ”- ông Quang nói.

Gần một thế kỷ đã qua, những người từng hoạt động, che chở cán bộ cách mạng tại nhà cụ Hoàng Viện phần lớn đã không còn nhưng căn nhà, những căn hầm, các hiện vật vẫn còn đó và trở thành những chứng tích cụ thể về một giai đoạn đấu tranh kiên cường của quân và dân ta. Từ một mái nhà của người dân, nơi đây đã trở thành một địa chỉ lưu giữ ký ức về phong trào cách mạng và vai trò của nhân dân trong những năm tháng lịch sử của đất nước.