Mở rộng, đa dạng hóa các hình thức thực hiện dân chủ trên môi trường số

Phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc và vai trò làm chủ của Nhân dân

Báo cáo tại phiên họp, Thứ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Thị Hà cho biết, qua tổng kết thực tiễn cho thấy các quy định của Luật đã phát huy hiệu lực, hiệu quả, nhận thức và thực hành dân chủ của Nhân dân được nâng cao góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước; tăng cường khối đại đoàn kết dân tộc, tăng niềm tin, sự gắn bó của Nhân dân đối với Đảng và Nhà nước.

Bên cạnh những kết quả đạt được, thực tế thi hành pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở trong những năm qua đã bộc lộ những hạn chế, bất cập và phát sinh các vấn đề mới đòi hỏi khách quan phải sửa đổi, bổ sung, cụ thể một số vấn đề lớn như: việc thực hiện dân chủ ở một số nơi còn mang tính hình thức, thiếu cơ chế kiểm soát và thi hành kỷ luật, kỷ cương; pháp luật hiện hành chưa đáp ứng yêu cầu thực hiện dân chủ trên nền tảng số; cơ chế kiểm tra, giám sát ở cơ sở chưa thực sự tinh gọn, hiệu quả; bất cập về thiết chế Ban Thanh tra nhân dân tại các cơ quan, đơn vị không có tổ chức công đoàn.

Từ đó, Chính phủ cho rằng, mục đích ban hành, quan điểm xây dựng dự thảo luật nhằm thể chế hóa kịp thời, đầy đủ, thống nhất chủ trương, quan điểm chỉ đạo của Đảng và tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với việc thực hiện dân chủ ở cơ sở trong giai đoạn mới nhằm phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở và phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”. Bảo đảm sự lãnh đạo toàn diện của Đảng, quán triệt và thể chế hóa đầy đủ các yêu cầu, nhiệm vụ, giải pháp tại Chỉ thị số 09-CT/TW, bảo đảm thực hiện dân chủ ở cơ sở gắn với xây dựng Đảng, hệ thống chính trị, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, chính quyền địa phương 2 cấp; phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc và vai trò làm chủ của Nhân dân.

Dự thảo Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi) gồm 6 chương, 61 điều. Trong đó, bổ sung các quy định mới và sửa đổi, bổ sung các quy định hiện hành nhằm bảo đảm việc thực hiện dân chủ ở cơ sở gắn liền với tăng cường kỷ luật, kỷ cương và pháp quyền; mở rộng, đa dạng hóa các hình thức thực hiện dân chủ trên môi trường số phù hợp với tiến trình chuyển đổi số quốc gia; kiện toàn tổ chức, nâng cao tính thực chất và hiệu quả hoạt động của Ban Thanh tra nhân dân và Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng.

Bên cạnh đó, bổ sung quy định về nguyên tắc bảo đảm cho người khuyết tật, người dân tộc thiểu số, người sinh sống ở khu vực biên giới, hải đảo, miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn và đặc biệt khó khăn được Nhà nước hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi để thực hiện dân chủ ở cơ sở. Bổ sung quy định về việc xây dựng Bộ tiêu chí đánh giá việc thực hiện dân chủ ở cơ sở của cơ quan hành chính và chính quyền các cấp.

Công khai minh bạch thông tin để nhân dân thuận lợi theo dõi, giám sát

Thẩm tra dự án Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi), Chủ nhiệm Uỷ ban Dân nguyện và Giám sát Lê Thị Nga cho biết, Uỷ ban Dân nguyện và Giám sát tán thành sự cần thiết sửa đổi Luật nhằm thể chế hóa các chủ trương mới, khắc phục vướng mắc và hoàn thiện cơ chế thực hiện quyền làm chủ của Nhân dân.

Về quyền và nghĩa vụ của công dân, Uỷ ban này đề nghị cần quy định rõ cơ chế phản hồi, tiếp thu, giải trình; việc chấp hành quyết định của cộng đồng phải trong phạm vi đúng thẩm quyền, đúng trình tự, thủ tục và không trái pháp luật, không hạn chế quyền kiến nghị, phản ánh. Đối với việc lấy ý kiến Nhân dân, cần làm rõ trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền quyết định trong tiếp thu, giải trình và phản hồi; đồng thời xác định rõ cách tính “trên 50% Nhân dân” khi lấy ý kiến bằng nhiều hình thức.

Về quyền tự quản và quyết định của cộng đồng dân cư, cần làm rõ giá trị bắt buộc, đối tượng và phạm vi quyết định; đối với sáng kiến của công dân, làm rõ cách xác định 10% số hộ gia đình đồng thuận, bảo đảm tính khả thi và sáng kiến có điều kiện được xem xét.

Về đa dạng hóa các hình thức thực hiện dân chủ, thích ứng với không gian số, dữ liệu mở và bảo đảm công khai, minh bạch, theo bà Nga, Uỷ ban này cơ bản tán thành định hướng đa dạng hóa các hình thức thực hiện dân chủ, đồng thời đề nghị về thực hiện dân chủ trên nền tảng số, cần bảo đảm phương thức điện tử không làm hạn chế cơ hội tham gia của người khó tiếp cận công nghệ hoặc hạ tầng số; đồng thời làm rõ nguyên tắc kết hợp giữa trực tiếp và điện tử, nhất là trong lấy ý kiến, biểu quyết của cộng đồng dân cư, bảo đảm bình đẳng trong thực hiện quyền dân chủ.

Về mối quan hệ giữa các phương thức, việc lựa chọn hình thức cần phù hợp với tính chất, phạm vi, mức độ tác động của vấn đề và khả năng tiếp cận của người dân, nhất là đối với vấn đề tác động lớn đến quyền, lợi ích của Nhân dân. Đồng thời, cần quy định rõ cách tổng hợp, xác định kết quả khi sử dụng nhiều hình thức, nhất là cách xác định “ý kiến của đa số Nhân dân” tại Điều 18, tránh trùng lặp và bảo đảm thống nhất, minh bạch.

Về công khai, minh bạch và tiếp cận thông tin, cần phân định rõ với pháp luật về tiếp cận thông tin; thống nhất thời hạn, thời điểm công khai và trách nhiệm khi không công khai hoặc công khai không đầy đủ, đúng hạn. Đồng thời, làm rõ phạm vi “chương trình, dự án” tại khoản 3 Điều 10, bảo đảm xác định đúng thông tin phải công khai và trách nhiệm thực hiện, để Nhân dân thuận lợi theo dõi, giám sát.

Về trách nhiệm của Mặt trận Tổ quốc, Công đoàn, các tổ chức chính trị - xã hội và các hội quần chúng, cơ quan thẩm tra đề nghị, Điều 59 cần phân định rõ phạm vi trách nhiệm và cơ chế phối hợp, nhất là trong tiếp nhận, tổng hợp, chuyển và theo dõi kiến nghị, phản ánh; đồng thời xác định rõ trách nhiệm xử lý, phản hồi, bảo đảm không chồng chéo và theo dõi đến khi có kết quả.

Dân chủ phải đi cùng pháp quyền, kỷ cương, kỷ luật, trách nhiệm

Phát biểu tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, dân chủ phải đi cùng pháp quyền, kỷ cương, kỷ luật, trách nhiệm, nghiêm minh ở cơ sở. Dân chủ cơ sở không chỉ là người dân được biết, được bàn, được tham gia ý kiến, mà quan trọng hơn là ý kiến được tiếp nhận thế nào, ai trả lời, bao giờ trả lời và kết quả xử lý ra sao?.

Dân chủ không dừng lại ở quyền được nói, phải nghe, phải giải trình và phải phản hồi. Không phải tiếp nhiều cuộc là tốt, một cuộc nhưng nhiều nơi biết, phải tránh việc tiếp xúc cử tri hình thức. Chủ đề phải liên tục thay đổi để lắng nghe ý kiến của người dân, của doanh nghiệp, của các thành phần trong xã hội. Vì vậy cần quy định rõ đầu mối tiếp nhận, trường hợp bắt buộc phải phản hồi, thời hạn phản hồi. Ý kiến không thuộc thẩm quyền thì phải chuyển đúng nơi, thông báo cho người dân biết, không để người dân góp ý xong mà không biết ý kiến của mình đi đâu?. Những cơ chế trực tiếp tác động quyền của người dân phải được quy định rõ, không để luật khó thực hiện trong thực tế. Không vì tăng dân chủ mà tăng thêm thủ tục.

Bên cạnh đó, chuyển đổi số phải mở rộng dân chủ, không tạo ra khoảng cách dân chủ số. Cho phép họp trực tuyến, bỏ phiếu điện tử, lấy ý kiến trên nền tảng số, nhưng phải đảm bảo người cao tuổi, người ở vùng khó khăn, người chưa có điều kiện hoặc kỹ năng số vẫn có đầy đủ cơ hội tham gia.

“Trước đây “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”, bây giờ có thêm “dân thụ hưởng”. Dễ trăm lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân liệu cũng xong”, Chủ tịch Quốc hội phân tích và yêu cầu lấy người dân là trung tâm trong sửa luật lần này để làm sao phát huy quyền làm chủ của nhân dân.