Nâng cao năng lực cạnh tranh: Bài toán sống còn trong hội nhập

Năng lực cạnh tranh phân hóa

Tổng số DN Việt Nam liên tục gia tăng, góp phần tạo việc làm và duy trì đà tăng trưởng. Tuy nhiên, chất lượng và năng lực cạnh tranh giữa các nhóm DN lại chênh lệch đáng kể. Một số ít DN tiên phong tiệm cận trình độ khu vực và quốc tế, trong khi phần lớn vẫn hoạt động ở các khâu có giá trị gia tăng thấp. Theo ông Nguyễn Ngọc Hòa - Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TPHCM, phần lớn DN Việt Nam vẫn hoạt động dựa trên mô hình gia công, tận dụng chi phí lao động thấp và khai thác thị trường ngắn hạn. Mô hình này hạn chế khả năng tích lũy nguồn lực, đầu tư công nghệ và nâng cấp quản trị. Khi các cú sốc về thị trường, tài chính hay chính sách xuất hiện, điểm yếu về năng lực chống chịu và thích ứng lập tức bộc lộ.

Dựa trên thực tế sản xuất, TS Lương Việt Quốc - Giám đốc điều hành Công ty CP Real-time Robotics cho rằng, năng lực làm chủ công nghệ lõi của DN Việt Nam là có cơ sở thực tiễn. Trong lĩnh vực sản xuất phương tiện bay không người lái (UAV), nhiều DN trong nước vượt qua giai đoạn lắp ráp, gia công để tự thiết kế, phát triển và tích hợp đồng bộ từ phần cứng, phần mềm điều khiển... Tuy nhiên, năng lực này mới chỉ tập trung ở một nhóm nhỏ DN dẫn đầu. Nếu không có cơ chế hỗ trợ phù hợp, nhiều DN sẽ nhanh chóng đuối sức khi môi trường kinh doanh biến động.

Ở lĩnh vực nông nghiệp – thực phẩm, thách thức còn hiện rõ hơn. Bà Đặng Huỳnh Ức My - Chủ tịch HĐQT AgriS quan ngại, nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước nghịch lý khi quy mô sản xuất có xu hướng thu hẹp nhưng yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn bền vững lại ngày càng cao. Việc chậm chuyển sang mô hình hệ sinh thái tích hợp nông nghiệp – công nghệ – tài chính – ESG khiến không ít DN khó nâng giá trị sản phẩm và đáp ứng các chuẩn mực quốc tế. “Chúng ta vẫn quen với tư duy trồng trọt hơn là tư duy sản xuất. Trong khi đó, nhiều sản phẩm nông nghiệp Việt Nam đã tham gia chuỗi giá trị toàn cầu, nhưng bản thân người nông dân và DN trong nước lại thiếu chủ động trong việc làm chủ chuỗi” - bà My nói.

Trước áp lực phải tăng sức cạnh tranh để tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, ông Nguyễn Đình Tùng - Tổng Giám đốc Vina T&T nêu quan điểm, ngoài áp lực cạnh tranh hiện từ giá cả hay thị trường, DN ngày càng phụ thuộc vào khả năng đổi mới công nghệ, quản trị chuỗi cung ứng và phát triển bền vững. DN không thể đi một mình, buộc phải dựa vào tri thức, công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao cùng với sự hỗ trợ chính sách của Nhà nước.

Thể chế là nền tảng nâng cao năng lực

Trong bối cảnh lợi thế chi phí và lao động giá rẻ đang thu hẹp nhanh, nhiều chuyên gia cho rằng nâng cao năng lực cạnh tranh của DN Việt Nam cần được đặt trong một chương trình cải cách tổng thể với thể chế, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực làm nền tảng. PGS.TS Trần Cao Vinh - Phó Giám đốc Đại học Quốc gia TPHCM nhấn mạnh, năng lực cạnh tranh của DN phải dựa trên năng suất, chất lượng và đổi mới sáng tạo. Thực tiễn đào tạo, nghiên cứu, liên kết với DN cho thấy, khi nhà trường gắn chặt với nhu cầu thực tiễn, nguồn lực tri thức sẽ được khơi thông, tạo đà cho DN Việt Nam cất cánh.

Ở tầm chính sách, ông Huỳnh Thành Đạt - Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương khẳng định, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và hoàn thiện thể chế cần được xác định là động lực then chốt để nâng cao năng lực cạnh tranh trong thời kỳ mới. DN phải được đặt ở trung tâm của đổi mới; Nhà nước giữ vai trò kiến tạo môi trường, nâng cao năng lực thực thi và bảo đảm tính minh bạch của chính sách.

Từ góc nhìn quốc tế, GS.TS Vũ Minh Khương - Trường Chính sách công Lý Quang Diệu (Singapore) nhận định: “Việt Nam đang sở hữu nhiều “từ khóa mạnh” như hội nhập toàn cầu, trí tuệ nhân tạo, tăng trưởng và chuyển đổi... Tuy nhiên, năng lực cạnh tranh không nên được nhìn nhận bằng tâm thế bi quan khi còn thấp, cần được đo lường như một quá trình tiến bộ liên tục”. Theo ông Khương, năng lực cạnh tranh của DN thể hiện ở năng suất lao động, năng lực vận hành, khả năng làm chủ công nghệ, R&D, quyền lực đàm phán với thị trường và vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Hiện Việt Nam vẫn đang trong giai đoạn xây dựng hạ tầng thiết yếu, cả phần cứng lẫn phần mềm, nên chưa tạo được cú cất cánh mạnh mẽ. Trường hợp cải cách thể chế được đẩy nhanh, chính sách thực sự đi vào cuộc sống thì cơ hội bứt phá là hoàn toàn khả thi. Dự báo, trong vòng 5 năm tới, kinh tế Việt Nam sẽ phát triển mạnh.

Các chuyên gia cũng thống nhất rằng, để nâng cao năng lực cạnh tranh, cần làm rõ vai trò của từng chủ thể trong mô hình liên kết ba nhà: Nhà nước – Nhà trường  - DN. Nhà nước kiến tạo thể chế và môi trường cạnh tranh lành mạnh; nhà trường cung cấp tri thức, nghiên cứu và nhân lực; DN là trung tâm của đổi mới và ứng dụng. Khi ba trụ cột này được kết nối hiệu quả, năng lực cạnh tranh của DN Việt Nam mới có thể được nâng lên một cách bền vững, đủ sức tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.