Ngành gạo trước cơ hội nâng cao giá trị
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NNMT), xuất khẩu gạo của Việt Nam trong 6 tháng đầu năm 2026 tiếp tục duy trì đà tăng trưởng về sản lượng, song giá trị thu về vẫn sụt giảm do giá xuất khẩu bình quân giảm mạnh. Điều này cho thấy áp lực cạnh tranh về giá trên thị trường quốc tế vẫn rất lớn, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển từ mục tiêu tăng sản lượng sang nâng cao giá trị gia tăng của hạt gạo.
Tăng sản lượng nhưng chưa tăng giá trị
Theo Bộ NNMT, xuất khẩu gạo tháng 6 ước đạt 910.000 tấn gạo, đạt kim ngạch 373,1 triệu USD. Lũy kế 6 tháng đầu năm, xuất khẩu đạt khoảng 5,2 triệu tấn, trị giá 2,38 tỷ USD, tăng 9,9% về khối lượng nhưng giảm 2,5% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025.
Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc giá gạo xuất khẩu bình quân chỉ đạt khoảng 459,6 USD/tấn, giảm 11,3% so với cùng kỳ năm trước. Thực tế này phản ánh sự cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các nước xuất khẩu lớn, trong khi nguồn cung thế giới có nhiều biến động và chi phí logistics vẫn ở mức cao.
Trong nước, thị trường lúa gạo cơ bản ổn định, tuy nhiên giá giữa các chủng loại và từng vùng sản xuất có sự chênh lệch đáng kể. Điều này cho thấy chất lượng và khả năng đáp ứng yêu cầu của từng phân khúc thị trường đang quyết định trực tiếp đến giá trị xuất khẩu.
Dù giá xuất khẩu bình quân giảm trong nửa đầu năm, triển vọng thị trường những tháng cuối năm được đánh giá tích cực hơn. Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) dự báo tiêu thụ gạo toàn cầu niên vụ 2026-2027 sẽ vượt sản lượng khoảng 3,36 triệu tấn, tạo dư địa để giá gạo phục hồi.
Nhu cầu nhập khẩu tiếp tục tăng tại nhiều thị trường, đặc biệt là Philippines - khách hàng truyền thống và cũng là thị trường tiêu thụ gạo lớn nhất của Việt Nam. Đây được xem là cơ hội để doanh nghiệp (DN) nâng cao giá trị xuất khẩu nếu tận dụng tốt các thời điểm thị trường thuận lợi.
Ông Lê Thanh Tùng - Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) nhận định, nhu cầu tiêu dùng gạo toàn cầu trong 6 tháng cuối năm không có nhiều biến động lớn, bởi sản lượng và thương mại gạo thế giới hằng năm chỉ dao động trong biên độ tương đối ổn định.
Theo ông Tùng, El Nino đang tác động đến nhiều quốc gia Đông Nam Á và có thể ảnh hưởng đến sản xuất niên vụ 2026-2027. Tuy nhiên, nguồn cung bổ sung từ vụ Hè Thu và Thu Đông của Việt Nam vẫn bảo đảm hoạt động xuất khẩu duy trì ổn định.
Đối với giá gạo, ông Tùng cho rằng có thể xuất hiện những đợt tăng cục bộ tại một số thị trường lớn như Philippines hoặc Trung Quốc khi nhu cầu tăng đột biến, nhưng đây chủ yếu là những biến động ngắn hạn.
Điều quan trọng hơn là nông dân và DN cần chủ động kế hoạch sản xuất, tránh tâm lý chạy theo các đợt tăng giá nhất thời, đồng thời tăng cường liên kết chuỗi để nâng cao hiệu quả và giảm thiểu rủi ro.
Tăng giá trị hạt gạo
Theo ông Lê Thanh Tùng, với khoảng 3,8 triệu ha đất lúa và hơn 7 triệu ha gieo trồng mỗi năm, việc áp dụng các quy trình canh tác phát thải thấp không chỉ giúp giảm chi phí đầu vào mà còn nâng cao chất lượng hạt gạo, tăng thu nhập cho người sản xuất và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của các thị trường nhập khẩu.
Ông Tùng cho rằng, ngành lúa gạo cần chuyển từ tư duy xây dựng những cánh đồng lớn với ít nông dân sang phát triển những cánh đồng lớn có sự tham gia của nhiều nông dân thông qua hợp tác xã. Đây là mô hình phù hợp với điều kiện sản xuất của Việt Nam và là nền tảng để nâng cao sức cạnh tranh trong dài hạn.
Một điểm nhấn đáng chú ý là từ ngày 1/7/2026, thẩm quyền cấp và cấp lại giấy chứng nhận chủng loại gạo thơm xuất khẩu sang Liên minh châu Âu và Vương quốc Anh để hưởng ưu đãi thuế quan theo các Hiệp định EVFTA và UKVFTA chính thức được phân cấp cho địa phương.
Đây được kỳ vọng sẽ rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, giảm chi phí hành chính, nâng cao khả năng phản ứng chính sách và tạo thuận lợi hơn cho DN trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt.
Tuy nhiên, để chủ trương phát huy hiệu quả, các địa phương cần nhanh chóng hoàn thiện bộ máy, nâng cao năng lực chuyên môn và bảo đảm quy trình chứng nhận vận hành thống nhất, minh bạch ngay từ những ngày đầu triển khai.
Theo đánh giá hiện nay, tiến độ triển khai vẫn còn chậm khi mới chỉ có 8/34 tỉnh, thành phố thuộc diện thực hiện gửi mẫu chữ ký và con dấu về Bộ NNMT để phục vụ công tác thông báo tới EU và Vương quốc Anh. Điều này cho thấy mức độ sẵn sàng giữa các địa phương chưa đồng đều, đòi hỏi việc giao nhiệm vụ cho cơ quan chuyên môn và hoàn thiện quy trình thực hiện phải được đẩy nhanh hơn trong thời gian tới.
Trong bối cảnh, thị trường gạo chuyển mạnh từ cạnh tranh sản lượng sang chất lượng, việc tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do, nâng cao chất lượng sản phẩm, phát triển sản xuất xanh và hoàn thiện chuỗi liên kết sẽ là những yếu tố quyết định để ngành lúa gạo không chỉ duy trì đà tăng trưởng mà còn gia tăng giá trị xuất khẩu, khẳng định vị thế trên thị trường thế giới.