Nghe hát bội trên sông Sài Gòn

Chín giờ tối, các con phố đã thưa người nhưng khu vực trung tâm ngay phía trước bến tàu Bạch Đằng vẫn nhộn nhịp. Dường như mỗi lần tôi ghé đến, nơi này lại khoác lên mình một diện mạo hiện đại hơn trước. Giữa đêm tối, những ánh đèn đủ màu sắc tỏa rạng lung linh trên các tòa nhà cao tầng nằm san sát nhau như Vietcombank Tower, Bitexco, Melinh Point, khách sạn Hilton, khách sạn Majestic tạo nên vẻ tráng lệ cho dãy phố ven sông.

Con tàu Saigon River SightSeeeing màu trắng đã sẵn sàng đón chào chúng tôi ở bến. Thân tàu được trang trí bởi những họa tiết có màu sắc bắt mắt nhưng gần gũi với người Việt Nam như cô gái đội nón lá, chú bé tóc ba chỏm, các con vật như rồng, cá chép và bươm bướm nổi bật giữa hình ảnh sóng nước được vẽ cách điệu. Vừa bước lên tàu, tôi nhìn thấy ngay những người nghệ sĩ được hóa trang kĩ lưỡng với lối trang điểm đậm, mũ áo lộng lẫy đứng ngay ở sảnh tàu tầng một. Hành trình do em tôi chọn và có lẽ muốn mang đến bất ngờ cho mọi người, em đã không hề tiết lộ bất cứ thông tin gì ngoài giờ lên tàu. Gia đình tôi tranh thủ chụp ảnh kỉ niệm với những người nghệ sĩ cởi mở, thân thiện trước khi lên tầng hai và không khỏi mong chờ vì lần đầu tiên chúng tôi được xem hát bội, nhất là lại xem trực tiếp giữa sông nước mênh mông.

Khởi hành từ bến Bạch Đằng, con tàu đưa chúng tôi qua các địa danh nằm bên bờ sông ở phía trung tâm quận Nhất (cũ) gắn liền với lịch sử thăng trầm của thành phố, trước khi vòng sang bờ bên kia ở hướng Thủ Thiêm và kết thúc ở cầu Sài Gòn để trở về vị trí xuất phát. Từ giữa sông nhìn sang hai bên bờ, tôi có thể ngắm trọn vẹn vẻ đẹp của khu trung tâm thành phố về đêm sáng rực điện đèn giữa làn gió trong trẻo tươi mát.

Phần trình diễn mong đợi xuất hiện khi tàu đã đi được nửa hành trình. Theo sự giới thiệu trên tàu, hát bội khởi phát từ miền Bắc với tên gọi là tuồng. Khi đến miền Trung được gọi là hát bộ và đến miền Nam thì mang tên hát bội. Tìm hiểu thì được biết, loại hình nghệ thuật này xuất hiện ở nước ta từ thời Lý – Trần. Có nguồn gốc từ tuồng cung đình, hát bội là lối hát có bộ điệu, kết hợp giữa hát, múa, trang phục, diễn xuất để kể chuyện và sử dụng các nhạc cụ truyền thống như trống, kèn, đàn tranh, phách.

Vào đến Nam Bộ, hát bội đã rũ bỏ những kiểu cách rườm rà của chốn cung đình và khoác lên mình hơi hướng cởi mở, phù hợp với người dân ở vùng đất mới. Hát bội từng vang lên trên những ghe bầu mát rượi gió sông hay trong những dịp lễ Tết, hội hè nơi đình chùa, được hưởng ứng nhiệt tình bởi đông đảo quần chúng trước khi cải lương ra đời. Trong một bài viết của TS Hoàng Trọng Chánh đăng trên trang Nghiên cứu lịch sử, đã có đoạn mô tả rất sống động về sự hâm mộ của người dân miền Nam lúc bấy giờ dành cho hát bội: “Tại các làng sông nước miền Nam, người xem ngồi trên thuyền, đốt đuốc, mặc kệ cọp cũng say mê ngồi xem trên bờ theo dõi, nên có danh từ “xem hát cọp”. Những ngày hát bội làng, dân chúng xem mê man, rồi bàn tán đến mất ăn mất ngủ…Khi gánh hát đi rồi, nhiều cô gái, chàng trai say mê trốn theo, có câu ca dao: Trồng trầu lộn với dây tiêu, con theo hát bội mẹ liều con hư. Ba mẹ cũng say mê hát bội đánh con, con hát: Mẹ ơi đừng đánh con đau, Để con hát bội làm đào má xem”.

Hát bội thường diễn lại các câu chuyện lịch sử, truyện cổ tích với sự xuất hiện của những nhân vật dũng cảm, giàu lòng vị tha mang tinh thần hào hiệp trượng nghĩa. Các nhân vật tuy phải đối mặt với khó khăn, thử thách nhưng vẫn một lòng dũng cảm và quyết không từ bỏ mục tiêu.

Mỗi trích đoạn của các vở diễn chỉ kéo dài khoảng mười phút nhưng đã làm sống lại những chương sử hào hùng của dân tộc, không những gây ấn tượng mạnh với các hành khách Việt Nam mà với cả du khách nước ngoài. Họ chăm chú theo dõi, dù có lẽ không hiểu hết được ý nghĩa của vở diễn. Không sân khấu, không phông nền cầu kỳ, các diễn viên mộc mạc diễn ngay trên mũi tàu, giữa sông nước mây trời và cảnh sắc tự nhiên của thành phố làm bối cảnh.

Việc đưa hát bội vào trải nghiệm du lịch trên sông là một nỗ lực đổi mới, giúp đưa âm nhạc truyền thống và những giá trị tinh hoa mang đậm bản sắc dân tộc đến với công chúng theo một cách thức gần gũi, cởi mở hơn. Những năm gần đây, nhiều ca sĩ trẻ và các chương trình âm nhạc đã đưa những loại hình nghệ thuật vốn khá kén người nghe như chèo, cải lương…vào sân khấu âm nhạc đại chúng và thu được những thành công đáng kể. Điều đó cho thấy, nếu biết cách làm mới và kết hợp khéo léo, âm nhạc truyền thống vẫn được công chúng ở nhiều lứa tuổi đón nhận và tạo nên sức ảnh hưởng mạnh mẽ.

Chúng tôi xuống bến tàu Bạch Đằng khi đã gần mười giờ đêm. Tôi trầm ngâm ngắm nhìn bức tượng Đức Thánh Trần Hưng Đạo đặt ở phía trước bến tàu Bạch Đằng, ngay trong khu vực vòng xoay giao của những tuyến phố trung tâm. Ngài mặc y phục võ tướng đầy uy dũng, đứng trên một bục lăng trụ tam giác, tay trái đặt lên đốc kiếm, tay phải giơ ngón chỏ chỉ thẳng về hướng sông. Vang vọng trong tôi lời thoại đầy nghĩa khí của nhân vật Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn trong trích đoạn hát bội vừa xem trên tàu:

“Bạch Đằng giang anh dũng Lạc Hồng

Đuổi Nguyên Mông thái bình thịnh trị”.

Một hành trình ngắn ngủi chưa đầy một tiếng đồng hồ, nhưng để lại trong tôi nhiều cảm xúc. Dường như có sự kết nối thật gần giữa tiếng vọng từ quá khứ hòa hùng của cha ông hòa trong hơi thở của nhịp sống hiện đại, dẫn bước chúng tôi hướng đến những điều tốt đẹp ở phía trước.