Nghị định mới về EPR: Cú hích cho kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp

Thực trạng đáng lo ngại

Số liệu từ Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho thấy, trung bình mỗi năm người Việt Nam thải ra khoảng 1,8 triệu tấn rác nhựa. Và tính riêng lượng rác thải nhựa từ bao bì thuốc bảo vệ thực vật lên tới khoảng 19.000 tấn/năm. Tuy nhiên, chỉ khoảng 11 - 12% trong số đó được thu gom, tái chế, phần còn lại chủ yếu bị chôn lấp, đốt hoặc thải trực tiếp ra môi trường khiến ô nhiễm môi trường ngày một nghiêm trọng hơn.

Theo ông Lương Ngọc Quang - Phó Trưởng phòng An toàn thực phẩm và Môi trường (Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường), trong giai đoạn 2022-2024, cả nước đã thu gom gần 2.500 tấn bao gói thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng, nhưng vẫn còn hơn 550 tấn chưa được xử lý. Đáng chú ý, trong số lượng đã thu gom, chỉ khoảng 1.400 tấn được xử lý đúng quy định, còn lại người dân tự tiêu hủy hoặc tồn đọng. Vẫn theo ông Quang, nguyên nhân của thực trạng trên không chỉ nằm ở hạ tầng mà còn ở nhận thức và thói quen của người dân.

Thực trạng trên cho thấy tình trạng vứt bỏ bao bì bừa bãi trên đồng ruộng, kênh mương vẫn diễn ra phổ biến, gây nguy cơ ô nhiễm đất và nguồn nước. Và bên cạnh đó là hạ tầng thu gom cũng chưa đáp ứng yêu cầu. Dù đã có hơn 450.000 bể chứa được xây dựng và hơn 11.700 lớp tập huấn được tổ chức, nhưng nhiều bể chứa chưa đạt chuẩn hoặc xuống cấp, việc thu gom chưa thường xuyên. Đặc biệt, vấn đề kinh phí được xem là “điểm nghẽn” lớn nhất.

Và đối mặt với thực trạng nêu trên, giới chuyên gia môi trường, chuyên gia kinh tế nhận định, cơ chế Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) đi vào cuộc sống là rất cấp thiết. Bởi lẽ, EPR chính là yêu cầu nhà sản xuất, nhập khẩu có trách nhiệm đối với sản phẩm, bao bì mà mình đưa ra thị trường sau khi người tiêu dùng đã sử dụng.

Tạo cú hích

Về EPR, theo giới chuyên gia môi trường cho hay, EPR chính là viết tắt của cụm từ tiếng Anh Extended Producer Responsibility (Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất). Theo đó các doanh nghiệp (DN) sản xuất và nhập khẩu phải chịu trách nhiệm về vòng đời của sản phẩm, từ khâu thiết kế, đưa ra thị trường cho đến giai đoạn thu gom, xử lý và tái chế sau khi sản phẩm đó bị thải bỏ. Cơ chế này thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, hiện thực hóa nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền”.

Tại Việt Nam, theo Luật Bảo vệ môi trường, các tổ chức, cá nhân sản xuất và nhập khẩu thuộc diện điều chỉnh phải thực hiện hai loại trách nhiệm chính gồm trách nhiệm tái chế và trách nhiệm thu gom, xử lý chất thải. Với trách nhiệm tái chế, các đơn vị phải tổ chức tái chế hoặc đóng góp tài chính để hỗ trợ tái chế sản phẩm, bao bì do mình đưa ra thị trường.

Và nội dung Nghị định 110 chỉ rõ, bao bì quy định trên là bao bì thương phẩm (bao gồm cả loại bao bì trực tiếp và bao bì ngoài) theo quy định của pháp luật về chất lượng sản phẩm, hàng hóa của sản phẩm, hàng hóa sau đây: thực phẩm theo quy định của pháp luật về an toàn thực phẩm (trừ kẹo cao su); mỹ phẩm theo quy định của Chính phủ về điều kiện sản xuất mỹ phẩm; thuốc theo quy định của pháp luật về dược; phân bón, thức ăn chăn nuôi, thuốc thú y theo quy định của pháp luật về phân bón, thức ăn chăn nuôi, thuốc thú y; xà phòng, chất tẩy rửa, làm bóng và chế phẩm vệ sinh dùng trong nông nghiệp, y tế và hoạt động sinh hoạt; xi măng.

Còn theo giới chuyên gia kinh tế, bản chất của EPR không phải là một loại thuế, mà là cơ chế buộc nhà sản xuất, nhập khẩu chịu trách nhiệm đối với toàn bộ vòng đời sản phẩm, đặc biệt là giai đoạn sau tiêu dùng. Điều này cũng đồng nghĩa với việc DN không chỉ dừng lại ở sản xuất và bán hàng, mà còn phải tham gia vào quá trình thu gom, tái chế hoặc xử lý chất thải. Và điều đặc biệt, EPR không phải là một loại thuế mà là cơ chế trách nhiệm, trong đó nghĩa vụ đóng góp cần được thực hiện công bằng giữa các DN.

Trong khi đó theo ông Vũ Thái Trường - Trưởng Ban Khí hậu, Môi trường và Năng lượng UNDP Việt Nam (UNDP Việt Nam) cho biết cơ chế EPR được kỳ vọng sẽ thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, giảm áp lực lên hệ thống quản lý chất thải và huy động nguồn lực từ khu vực tư nhân cho bảo vệ môi trường. Vẫn theo ông Trường, quá trình triển khai EPR trong thời gian qua cho thấy, vẫn còn khoảng cách giữa thiết kế chính sách và thực tiễn thị trường tái chế tại Việt Nam; năng lực giám sát và minh bạch dữ liệu liên quan đến EPR vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Ngoài ra, mức độ sẵn sàng của DN cũng chưa đồng đều và cơ chế thực hiện vẫn cần thêm điều kiện để phát huy đầy đủ vai trò.

Theo ông Vũ Thái Trường - Trưởng Ban Khí hậu, Môi trường và Năng lượng UNDP Việt Nam (UNDP Việt Nam) cho biết cơ chế EPR được kỳ vọng sẽ thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, giảm áp lực lên hệ thống quản lý chất thải và huy động nguồn lực từ khu vực tư nhân cho bảo vệ môi trường. Vẫn theo ông Trường, quá trình triển khai EPR trong thời gian qua cho thấy, vẫn còn khoảng cách giữa thiết kế chính sách và thực tiễn thị trường tái chế tại Việt Nam; năng lực giám sát và minh bạch dữ liệu liên quan đến EPR vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Ngoài ra, mức độ sẵn sàng của DN cũng chưa đồng đều và cơ chế thực hiện vẫn cần thêm điều kiện để phát huy đầy đủ vai trò.