Ngoại giao Việt Nam 2016: Điểm sáng và dấu ấn

Chủ tịch nước Trần Đại Quang và Tổng thống Barack Obama chủ trì
họp báo chung trong chuyến Tổng thống Mỹ thăm Việt Nam tháng 5/2016.

1. Cuối tháng 8/2016, trong dịp trao đổi với báo chí trước thềm Hội nghị ngoại giao, Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Phạm Bình Minh đã nói: ĐH Đảng lần thứ XII đã đánh giá hết sức chính xác về kết quả công tác đối ngoại của Đảng, Nhà nước ta. Kết quả đó là đóng góp được vào việc duy trì hòa bình, ổn định trong khu vực thông qua hoạt động đối ngoại, tăng cường quan hệ với các nước nhất là các nước có vai trò quan trọng trên thế giới; thông qua các hoạt động đối ngoại đã tăng cường được sự tin cậy về chính trị đối với các nước trên thế giới và trong khu vực. Đó là môi trường hết sức quan trọng để duy trì được hòa bình của đất nước.

Nhận định ấy là hoàn toàn có cơ sở khi, chúng ta đã hội nhập và ngày càng hội nhập tích cực với quốc tế. Từ chủ trương ban đầu là hội nhập một lĩnh vực kinh tế; giờ đây, chúng ta đã hội nhập trên tất cả các lĩnh vực không chỉ thể hiện qua việc ký kết rất nhiều Hiệp định thương mại tự do. Chúng ta cũng tham gia vào những lĩnh vực trước nay chưa từng tham gia như hợp tác quốc phòng-an ninh, lần đầu tiên tham gia vào hoạt động gìn giữ hòa bình. Chúng ta cũng đóng vai trò quan trọng trong cơ chế của LHQ, là thành viên của Hội đồng nhân quyền, ECOSOC, đóng vai trò tích cực trong ASEAN và vào những ngày cuối năm, tin vui dồn dập báo về khi Việt Nam được bầu vào Ủy ban Luật pháp quốc tế và Tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Đầu tháng 12/2016, ngay trước khi kết thúc năm hoạt động sôi nổi chúng ta đã tổ chức thành công Hội nghị không chính thức các quan chức cao cấp APEC (ISOM)- một bước khởi động cho Năm APEC 2017 mà Việt Nam là nước chủ nhà… Đó là những thành tựu hết sức nổi bật trong lĩnh vực đối ngoại trên bình diện đa phương.

2. Về quan hệ song phương, 2016 là một năm “bội thu” với nhiều cuộc thăm viếng lẫn nhau của các lãnh đạo cấp cao nhất của Việt Nam tới các nước anh em bạn bè và các đối tác truyền thống, các đối tác chiến lược. Ngay sau khi kết thúc Đại hội, lãnh đạo cấp cao Việt Nam đã thực hiện nhiều chuyến thăm tới các nước bạn bè anh em truyền thống. Trong khi Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng thăm hữu nghị chính thức CHDCND Lào; Chủ tịch nước Trần Đại Quang thăm cấp Nhà nước tới CHDCND Lào và Vương quốc Campuchia cùng với việc thăm chính thức Cuba, thăm cấp Nhà nước tới Italia và nhiều quốc gia khác thì Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc cũng có những chuyến thăm chính thức tới LB Nga, Mông Cổ, thăm Nhật Bản và dự Hội nghị Thượng đỉnh G7 mở rộng tại nước này. Còn Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Kim Ngân cũng kết thúc tốt đẹp chuyến thăm chính thức Ấn Độ và UAE (dự Hội nghị Thượng đỉnh các nữ Chủ tịch Quốc hội thế giới lần thứ 11).

Năm 2016 cũng có thể được coi là năm rộng mở những mối quan hệ khi nhiều nguyên thủ quốc gia của các nước trong đó đặc biệt là các nước lớn đã tới thăm Việt Nam. Không chỉ Tổng thống Hợp chúng quốc Hoa Kỳ Barack Obama, Tổng Thống Pháp Francois Hollande, Tổng thống Iran Hassan Rouhani... mà với các nước láng giềng thân thiết, trong năm 2016 chúng ta đã đón Tổng Bí thư, Chủ tịch nước CHDCND Lào Bounnhang Volachith, Chủ tịch Nhân đại Trung Quốc Trương Đức Giang và mới đây nhất trong 2 ngày 20 và 21 - 12 Thủ tướng Vương quốc Campuchia Samdech Techo Hun Sen đã thăm Việt Nam.

Những chuyến thăm viếng lẫn nhau đã là minh chứng rõ nét thể hiện chủ trương của chúng ta là luôn mong muốn thúc đẩy quan hệ với các nước, hết sức quan tâm chú trọng quan hệ với các nước láng giềng. Ngạn ngữ Việt Nam có câu “Bán anh em xa mua láng giềng gần”- điều đó thể hiện quan hệ của chúng ta với các nước láng giềng là hết sức quan trọng trong đó có Trung Quốc, Lào, Campuchia là các nước láng giềng có chung biên giới. Chính sách của chúng ta là làm sao tạo một khuôn khổ quan hệ với các nước láng giềng. “Với Trung Quốc chúng ta thiết lập đối tác chiến lược toàn diện. Với Lào là quan hệ đặc biệt. Với Campuchia là quan hệ đối tác chiến lược. Đó là những khuôn khổ đảm bảo cho chúng ta có quan hệ vững chắc với các nước láng giềng và nhìn xa nữa là làm sao đảm bảo các đường biên giới. Đó là vấn đề an ninh của đất nước”- Phó Thủ tướng Phạm Bình Minh bày tỏ.

3. Nói đến hòa bình, ổn định; nói đến vai trò của Việt Nam trong khu vực và trên thế giới không thể không nhắc đến Việt Nam trong ASEAN. Cộng đồng 600 triệu dân này chính thức hình thành đầu năm 2016. Nhưng để một cộng đồng đa dân tộc, đa bản sắc, đa văn hóa cùng nhau hòa quyện như một thể thống nhất thì cần một sự nỗ lực của từng quốc gia. Trong quá trình ấy, Việt Nam là một trong những nước đạt mức cao về chỉ tiêu của cộng đồng 93%. Trong khi đó mức trung bình của ASEAN là 90%.

Từ khi thành lập và quan niệm trong ASEAN hiểu rằng ASEAN chỉ có vai trò khi là một khối với tư cách là sự đoàn kết trong khối đó. Khái niệm lớn nhất của khối được nêu là vai trò trung tâm của ASEAN. Muốn có vai trò trung tâm phải có sự đoàn kết; bởi nếu đứng riêng rẽ từng nước thì chúng ta chỉ là những nước vừa, phần lớn là nước nhỏ sẽ khó có vai trò vị thế. Nhưng, nếu các nước đứng trong một cộng đồng, có một tiếng nói chung thì từng nước cũng sẽ có thế mạnh. ASEAN nói về đoàn kết và vai trò trung tâm tức là các quyết định phải trên cơ sở đồng thuận; các nước cùng nhau tạo lợi ích tối thiểu nhưng phải đảm bảo lợi ích. Các nước phải đảm bảo tôn trọng lợi ích của các nước với nhau.

Trong tất cả những tiến trình phát triển của ASEAN nhiều năm qua, Việt Nam dù không thuộc nhóm nước tham gia đầu tiên vào ASEAN nhưng lại luôn là nước tích cực, chủ động đóng góp nhiều nhất cho ASEAN kể từ khi gia nhập. Không chỉ đóng vai trò kết nối mà còn thể hiện vai trò trong cái cốt lõi tạo nên cộng đồng đó là Đoàn kết của ASEAN. Năm 2016 dù không giữ vai trò Chủ tịch nhưng những gì mà chúng ta đóng góp trong Cấp cao ASEAN đã thể hiện rõ nét vai trò tích cực, chủ động, trách nhiệm ấy.

4. Nói tới thành công của đối ngoại Việt Nam năm 2016, một điểm sáng khác là bảo vệ an ninh biên giới; giữ vững toàn vẹn lãnh thổ và chủ quyền quốc gia cũng là một dấu mốc quan trọng.

Hiện, chúng ta đã xây dựng được hoàn chỉnh toàn bộ đường biên giới trên đất liền với Trung Quốc, Lào với Campuchia gần xong. Đó là ưu tiên cao nhất trong xây dựng đường biên giới.

Nói tới chủ quyền lãnh thổ với nhiều người Việt Nam cũng tức là mặc nhiên nói tới câu chuyện Biển Đông- một trong những vấn đề tác động đến môi trường an ninh của Việt Nam. Chúng ta khẳng định chủ quyền ở Biển Đông, chủ quyền đối với 2 quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa. Đối với Trường Sa đây là khu vực có tranh chấp giữa 5 nước 6 bên đối với các đảo đá ở Trường Sa. Quan điểm của chúng ta là phải đảm bảo chủ quyền ở các đảo mà Việt Nam hiện nay đang quản lý, chủ quyền 200 hải lý của vùng đặc quyền kinh tế theo luật pháp quốc tế. Chúng ta khẳng định Việt Nam bảo vệ chủ quyền trên cơ sở luật pháp quốc tế.

Tại Đại hội Đảng 12 vừa qua đã nêu rõ kiên trì, kiên quyết bảo vệ chủ quyền. Điều này được hiểu rằng chúng ta kiên trì, kiên quyết bảo vệ chủ quyền bằng các biện pháp hòa bình, giải quyết các tranh chấp trên cơ sở thương lượng, đàm phán. Những vấn đề gì liên quan tranh chấp giữa hai nước thì hai nước giải quyết, vấn đề liên quan nhiều bên thì nhiều bên cùng tham gia vào giải quyết.

Năm 2016 không ghi nhận những trận “bão táp” trên vùng biển này, nhưng những đợt sóng ngầm thì lúc nào cũng có và cũng nguy hiểm, khó lường. Trong bối cảnh ấy, đối ngoại Việt Nam đã thực thi tốt chủ trương “bảo vệ chủ quyền một cách hòa bình trên cơ sở tôn trọng luật pháp quốc tế và yêu cầu các nước cũng phải tôn trọng luật pháp quốc tế”, như lời Phó Thủ tướng Phạm Bình Minh nói. Đó là ở bình diện song phương còn với bình diện đa phương trong bối cảnh của khu vực tranh chấp giữa 5 nước 6 bên thì sao!?

Với nỗ lực của Việt Nam và một số nước trong ASEAN, các nhà lãnh đạo đã bày tỏ lo ngại sâu sắc là việc tình hình không được kiểm soát; bày tỏ yêu cầu kiềm chế, kiểm soát các hành động, không để có những va chạm dẫn đến xung đột và các xung đột đó sẽ không thể lường trước được. Quan trọng hơn các quốc gia trong khu vực đã nhất trí đánh giá, xem xét và các biện pháp hiện nay đang tiến hành đó là ASEAN và Trung Quốc đang thực thi Tuyên bố ứng xử ở Biển Đông (DOC) tiến tới xây dựng Bộ quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) với một cái đích “cố gắng” là năm 2017.