Ngoại lệ không qua đấu giá, đấu thầu dễ trở thành cách tiếp cận đất công thiếu cạnh tranh, gây rủi ro thất thoát
Theo đại biểu Quốc hội, nếu chỉ căn cứ diện tích nhỏ hoặc hình dạng thửa đất để có thể bỏ qua chức năng công cộng và khả năng khai thác độc lập là không thoả đáng. Ranh giới dự án cũng có thể được lựa chọn để bao lấy một khu đất có giá trị. Khi đó, ngoại lệ không qua đấu giá, đấu thầu dễ trở thành cách tiếp cận đất công thiếu cạnh tranh, gây rủi ro thất thoát và phát sinh trách nhiệm cho người thực thi.
Tránh mỗi địa phương áp dụng một ngưỡng tùy nghi
Ngày 29/10, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Đất đai (sửa đổi).
Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Thu Hà, Phó trưởng đoàn chuyên trách, Đoàn ĐBQH TP. Quảng Ninh đề cập đến căn cứ và trách nhiệm khi quyết định bảng giá đất và hệ số điều chỉnh tại Điều 75. Theo đó, Khoản 4 Điều 75 đã xác định hệ số điều chỉnh là tỷ lệ tăng, giảm; khoản 5 đã cho phép sửa đổi, bổ sung trong chu kỳ 3 năm; khoản 6 đã quy định cơ quan chủ trì, phối hợp, thẩm định và trình Hội đồng nhân dân quyết định.
Theo bà Hà, vấn đề còn lại là chất lượng dữ liệu và giới hạn của căn cứ điều chỉnh. Bảng giá, hệ số được sử dụng cả để xác định khoản thu và tính tiền bồi thường, trong khi cụm từ “do yêu cầu quản lý nhà nước về đất đai và quản lý giá đất phù hợp với mục tiêu phát triển trong từng thời kỳ” tại khoản 5 còn rộng. Nếu thiếu tiêu chí chứng minh và công khai tác động, cùng một loại đất có thể được điều chỉnh theo nhu cầu cân đối ngân sách, làm giảm khả năng dự báo của người dân, doanh nghiệp.
Từ đó, bà Hà đề nghị sửa đổi, bổ sung tại khoản 5 Điều 75, làm rõ việc điều chỉnh phải dựa trên biến động có thể kiểm chứng về giá và các yếu tố hình thành giá; trường hợp điều chỉnh theo yêu cầu quản lý phải giải trình mục tiêu, căn cứ, phạm vi và tác động. Giao Chính phủ quy định tiêu chí nhận diện biến động cần điều chỉnh, tránh mỗi địa phương áp dụng một ngưỡng tùy nghi.
Liên quan đến khoản 6 Điều 75, vị Phó trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH TP. Quảng Ninh cho rằng, cần bổ sung nội dung bắt buộc của hồ sơ trình. Nguồn và thời điểm dữ liệu, kết quả đối chiếu, phương pháp loại trừ thông tin bất thường, so sánh trước và sau điều chỉnh, đánh giá tác động đến nghĩa vụ tài chính và bồi thường, tổng hợp ý kiến và giải trình. Công khai các nội dung này theo quy định về bảo vệ thông tin; quy định trách nhiệm của cơ quan cung cấp dữ liệu và cơ chế kiểm tra lại khi có dấu hiệu sai lệch. Việc thẩm định đã được dự thảo quy định cần được bảo đảm tính khách quan bằng các yêu cầu cụ thể về hồ sơ và trách nhiệm.
Về kiểm soát đất do Nhà nước quản lý xen kẹp trong dự án, tại Khoản 2 Điều 58 cho phép đưa đất do cơ quan, tổ chức của Nhà nước quản lý vào dự án để giao, cho thuê không qua đấu giá, đấu thầu khi không tách được thành dự án độc lập. Bà Hà lo ngại cơ chế này có thể xử lý phần đất nhỏ lẻ làm gián đoạn dự án, nhưng tiêu chí “không tách được thành dự án độc lập” chưa được thể hiện ngay tại điều khoản.
Theo bà Hà, báo cáo giải trình đã nêu hướng giao quy định chi tiết nhưng cần cụ thể hóa thẩm quyền và giới hạn trong dự thảo để tránh phụ thuộc cách hiểu khi thi hành.
Đất xen kẹp có thể gồm đường, mương hoặc đất đang phục vụ cộng đồng. Nếu chỉ căn cứ diện tích nhỏ hoặc hình dạng thửa đất để có thể bỏ qua chức năng công cộng và khả năng khai thác độc lập là không thoả đáng. Ranh giới dự án cũng có thể được lựa chọn để bao lấy một khu đất có giá trị. Khi đó, ngoại lệ không qua đấu giá, đấu thầu dễ trở thành cách tiếp cận đất công thiếu cạnh tranh, gây rủi ro thất thoát và phát sinh trách nhiệm cho người thực thi.
Bà Hà đề nghị, bổ sung nguyên tắc xác định tính độc lập trên cơ sở quy hoạch, quy mô, khả năng tiếp cận hạ tầng và chức năng sử dụng; không chỉ dựa vào diện tích hoặc hình thể tại khoản 2 Điều 58. Đồng thời giao Chính phủ quy định khung tiêu chí và thẩm quyền quyết định, làm rõ phạm vi địa phương được cụ thể hóa. Hồ sơ phải có ý kiến đánh giá của cơ quan chuyên môn và công khai kết luận trước khi quyết định giao, cho thuê đất.
Hỗ trợ không được điều chỉnh theo thực tế, người dân sẽ phải gánh thêm những tổn thất sau khi bàn giao đất
Đại biểu Quốc hội Nguyễn Bình Tân (Đoàn Cà Mau) đề nghị, bổ sung nguyên tắc bồi thường phải tương xứng với giá trị quyền sử dụng đất bị thu hồi, tiệm cận giá thực tế; đồng thời công khai căn cứ xác định giá đất, dữ liệu so sánh, kết quả kiểm kê và phương án bồi thường để người dân có thể tiếp cận, phản hồi khi thấy quyền lợi chưa được bảo đảm. Cần luật hóa các điều kiện tối thiểu về tạm cư, bảo đảm nguyên tắc tái định cư đi trước, thu hồi đất sau.
Khoản 4 Điều 41 dự thảo quy định việc cưỡng chế thu hồi đất trong trường hợp phải bố trí tái định cư chỉ được thực hiện sau khi đã bố trí tái định cư hoặc tạm cư theo phương án được phê duyệt. Tuy nhiên, nếu tạm cư kéo dài, nhà ở tạm không bảo đảm điều kiện sinh hoạt hoặc khu tái định cư chậm hoàn thành thì quyền lợi người dân sẽ được bảo vệ như thế nào?
Từ đó, ông Tân đề nghị trường hợp vẫn giữ quy định này, luật cần xác định rõ thời hạn tạm cư, tiêu chuẩn chỗ ở, mức hỗ trợ thuê nhà, thời điểm bàn giao nơi ở chính thức và trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền khi chậm bố trí tái định cư.
“Không thể coi tạm cư là một giải pháp thay thế vô thời hạn cho tái định cư. Một gia đình phải rời nơi ở cũ, thuê nhà trong thời gian dài, con cái thay đổi trường học, người lao động mất điều kiện làm ăn thì thiệt hại không chỉ nằm ở tiền thuê nhà, mà còn là sự xáo trộn đời sống và sinh kế. Nếu khoản hỗ trợ không được điều chỉnh theo thời gian thực tế, người dân sẽ phải gánh thêm những tổn thất sau khi đã bàn giao đất cho dự án”, ông Tân nói.