Người giữ hồn chữ Nôm Dao

Giữ gìn chữ cổ

Tại xã miền núi Ngọc Lặc (tỉnh Thanh Hóa), ông Phùng Quang Du (62 tuổi, ở thôn Hạ Sơn) được nhiều người biết đến như một người “giữ chữ” đặc biệt. Hàng chục năm qua, ông miệt mài sưu tầm, nghiên cứu và truyền dạy chữ Nôm Dao, loại chữ lưu giữ lịch sử, phong tục và tri thức của cộng đồng người Dao.

Sinh ra trong gia đình có truyền thống dạy chữ Nôm Dao, từ năm lên 8 tuổi, ông Du đã được người cha truyền dạy những nét chữ đầu tiên. “Ngày đó, chữ Nôm Dao chủ yếu học theo kiểu cha truyền con nối, nếu không học thì sau này không còn ai biết nữa” - ông Du chia sẻ.

Từ những bài học ban đầu, ông Du tự tìm tòi, học hỏi thêm từ các tài liệu cổ và những người cao niên trong vùng. Niềm say mê với chữ viết dân tộc từ đó cũng lớn dần lên theo năm tháng. “Ngoài những gì bố dạy, tôi phải tự học thêm trong sách vở và những người đi trước thì mới có thể hiểu được sâu hơn về ý nghĩa của loại chữ viết này” - ông nói. Qua nhiều năm, ông Du trở thành một trong những người hiếm hoi ở địa phương có thể đọc thông, viết thạo và giải nghĩa chữ Nôm Dao. Không chỉ hiểu chữ, ông còn hiểu cả những lớp nghĩa văn hóa ẩn sau mỗi văn bản cổ.

Năm 2013, khi tỉnh Thanh Hóa có chủ trương bảo tồn tiếng nói, chữ viết của đồng bào các dân tộc thiểu số, cùng với sự hỗ trợ của Ban Dân tộc tỉnh Thanh Hóa, ông Du cùng một số người biết chữ Nôm Dao đã họp bàn về việc bảo tồn tiếng nói và chữ viết của người Dao. Sau những nỗ lực không ngừng nghỉ, ông và nhiều tác giả đã biên soạn thành công bộ sách chữ Nôm Dao Thanh Hóa gồm 9 tập, khoảng 1.400 chữ, là bộ sách đầu tiên của cả nước được phê chuẩn. Hiện nay, bộ sách đã được đưa vào giảng dạy tại nhiều bản làng người Dao ở xứ Thanh.

Trao chữ cho thế hệ sau

Từ nền tảng nghiên cứu, sưu tầm và biên soạn, ông Phùng Quang Du tiếp tục dành nhiều tâm huyết để đưa chữ Nôm Dao trở lại đời sống cộng đồng thông qua việc truyền dạy. Những lớp học do ông tổ chức thường diễn ra vào buổi tối, khi bà con đã xong việc đồng áng. “Nhiều năm nay, lớp học mở vào ban đêm nhưng bà con rất ủng hộ, ai cũng muốn học để biết chữ của dân tộc mình” - ông Du chia sẻ và cho biết, học viên trong lớp có đủ mọi lứa tuổi, từ người lớn đến thanh thiếu niên. 

Nhờ được học chữ, nhiều người trước đó chỉ biết nói tiếng Dao, nhưng nay đã có thể đọc, viết được chữ hoàn chỉnh. Bà Triệu Thị Lành (trú thôn Hạ Sơn) cho biết, trước đây, chỉ nghe các cụ đọc chữ Dao trong các lễ cúng nhưng không hiểu hết ý nghĩa. “Từ khi được ông Du giảng dạy, tôi mới biết người Dao có chữ viết riêng. Hiểu được điều này, tôi càng thêm tự hào vì tổ tiên đã sáng tạo ra chữ để lưu giữ phong tục, nghi lễ và bản sắc văn hóa của mình” - bà Lành nói.

Không chỉ dạy chữ, ông Du còn chú trọng truyền đạt ý nghĩa văn hóa ẩn sau mỗi con chữ, mỗi văn bản cổ, giúp người học hiểu sâu hơn về cội nguồn. Tuy nhiên, điều khiến ông trăn trở nhất vẫn là thực tế ngày càng nhiều người trẻ không còn biết đọc, biết viết, thậm chí không thông thạo tiếng Dao. “Dạy thêm một người biết chữ là mừng thêm một phần, vì như thế việc lưu truyền sau này sẽ tốt hơn” - ông Du nói.

Không chỉ là người “giữ chữ”, ông Phùng Quang Du còn từng đảm nhiệm nhiều vị trí công tác tại địa phương như Chủ nhiệm Hợp tác xã, cán bộ địa chính, Chủ tịch Ủy ban MTTQ xã, Bí thư Chi bộ thôn Hạ Sơn… Dù ở cương vị nào, ông vẫn dành thời gian sưu tầm, lưu giữ tư liệu cổ.

Ông Lê Ngọc Sơn - Phó Chủ tịch UBND xã Ngọc Lặc cho biết, trong cộng đồng người Dao ở Hạ Sơn, ông Phùng Quang Du là người đặc biệt tâm huyết với văn hóa dân tộc. Không chỉ am hiểu chữ Nôm Dao, ông còn tích cực khôi phục các nghi lễ truyền thống, góp phần khơi dậy niềm tự hào, truyền cảm hứng để bà con gìn giữ và phát huy bản sắc của dân tộc mình. Với những đóng góp lặng thầm nhưng bền bỉ, trong suốt nhiều năm qua, ông đã nhận được giấy khen của Trung ương, của tỉnh và địa phương như một sự ghi nhận cho hành trình gìn giữ hồn chữ Nôm Dao của mình.