Người trẻ đọc gì thời công nghệ?

Khi thói quen đọc dần thay đổi

Không khó để nhận ra sự thay đổi trong cách người trẻ tiếp cận thông tin. Nếu trước đây việc đọc gắn với sách cần thời gian dài để suy nghĩ, thì nay thói quen đọc được “nén” qua video ngắn, bài viết tóm tắt và nội dung trực quan.

Sự tiện lợi này giúp việc tiếp cận nhanh hơn nhưng cũng khiến thói quen đọc trở nên ít đi. Nhiều người có xu hướng lướt tiêu đề, đọc nhanh thay vì đọc hết toàn bộ nội dung. Thực tế, không ít người lưu nhiều tài liệu nhưng hiếm khi đọc sâu, dẫn đến nghịch lý tiếp cận nhiều thông tin hơn, nhưng sự tích lũy tri thức lại rất ít.

Theo TS Đỗ Anh Đức - Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), trước đây khi muốn đọc sách, gần như chỉ có một lựa chọn là đến thư viện, ngồi ở đó cả ngày để đọc sách. Ngay cả khi đã đi làm, thói quen này vẫn được duy trì, bởi có những nguồn tri thức không thể tìm thấy ở nơi khác.

Nhà văn trẻ Đức Anh cho rằng việc đọc vẫn giữ vai trò quan trọng, dù không còn là lựa chọn duy nhất. Đọc sách là cần thiết, nhưng không phải là con đường duy nhất. Nhiều người không có thói quen đọc vẫn có thể học tập và làm việc tốt. Tuy nhiên, nếu không đọc, chúng ta sẽ bỏ lỡ rất nhiều “thế giới” mà lẽ ra có thể tiếp cận. Điều đó cho thấy việc đọc không chỉ là tiếp nhận thông tin, mà còn là cách để mở rộng trải nghiệm và vượt ra khỏi giới hạn cá nhân.

Trong bối cảnh thông tin ngày càng dày đặc, câu hỏi “đọc gì” dần trở nên kém quan trọng hơn so với cách đọc và mục đích đọc. TS Đỗ Anh Đức cho rằng, mỗi người cần xác định rõ mục tiêu khi đọc, có thể nhìn việc đọc theo hai mục đích chính: đọc để phục vụ công việc và đọc để trải nghiệm. Việc phân định này giúp người đọc lựa chọn nội dung và phương pháp tiếp cận phù hợp, tránh tình trạng đọc dàn trải nhưng không hiệu quả.

Tuy nhiên, trong thực tế, nhiều người trẻ đang có xu hướng đọc nhanh để xử lý thông tin mà thiếu đi quá trình suy ngẫm. Điều này khiến việc đọc trở thành một hoạt động tiếp nhận thụ động.

Việc đọc như một quá trình nuôi dưỡng trí tuệ. “Tôi thường ví đọc sách giống như việc “nuôi” đầu óc. Nếu không đọc, đầu óc sẽ không được “ăn”, dẫn đến trí tuệ không thể phát triển. Nhưng khi đã nạp kiến thức, chúng ta cũng cần “tiêu hóa”, tức là phải có trải nghiệm, chia sẻ, tương tác hoặc tái sáng tạo lại nội dung. Ở đây, “tiêu hóa” không chỉ là ghi nhớ, mà còn là quá trình liên hệ, phân tích và chuyển hóa tri thức thành của riêng mình. Nếu thiếu bước này, việc đọc dù nhiều đến đâu cũng khó mang lại giá trị thực chất”- TS Đỗ Anh Đức chia sẻ.

Đọc trong thời AI

Trí tuệ nhân tạo (AI) và các công cụ số không chỉ mở rộng khả năng tiếp cận tri thức mà còn đặt ra những yêu cầu mới đối với năng lực đọc của mỗi cá nhân. Khi thông tin có thể được tóm tắt và cung cấp tức thì, câu chuyện không còn dừng ở việc đọc bao nhiêu, mà chuyển sang cách đọc như thế nào để hiểu sâu, tránh lệ thuộc và giữ được tư duy độc lập.

Cùng với sự phát triển của công nghệ, đặc biệt là AI, cách tiếp cận tri thức của người trẻ đang thay đổi mạnh mẽ. Các công cụ AI có thể giúp tìm kiếm, tổng hợp và tóm tắt thông tin trong thời gian ngắn.

Tuy nhiên, bà Trần Tố Uyên - đồng sáng lập và Giám đốc quốc gia STEAM for Vietnam Foundation, Giám đốc quốc gia AI for Vietnam, cho rằng AI không thể thay thế hoàn toàn việc đọc: AI có thể hỗ trợ tổng hợp thông tin, nhưng để hiểu sâu, người đọc vẫn cần tư duy phản biện và khả năng cảm nhận. Những yếu tố như cảm xúc, sự đồng cảm hay khả năng suy ngẫm là những giá trị mà chỉ việc đọc trọn vẹn một văn bản mới có thể mang lại.

Trong thực tế, việc phụ thuộc quá nhiều vào các bản tóm tắt hay công cụ hỗ trợ dễ dẫn đến tình trạng “ảo tưởng tri thức”, khi người đọc tin rằng mình đã hiểu vấn đề chỉ vì đã tiếp xúc với thông tin.

TS Đỗ Anh Đức đưa ra quan điểm, không nên đặt vấn đề lựa chọn giữa đọc nhanh hay đọc sâu, bởi hai cách này cần song hành. Trong công việc, việc đọc nhanh giúp xử lý thông tin kịp thời, trong khi trong đời sống, đọc chậm và đọc sâu lại cần thiết để suy ngẫm và đối thoại nội tâm.

Có thể nhận thấy, việc đọc trọn vẹn một cuốn sách vẫn là trải nghiệm không thể thay thế. Việc cân bằng giữa đọc nhanh và đọc sâu trở thành một yêu cầu quan trọng đối với người đọc trong thời đại số. Sự phát triển của công nghệ đã mở ra nhiều cơ hội tiếp cận tri thức cho người trẻ, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức mới đối với thói quen đọc.

Đọc không còn là lựa chọn duy nhất, nhưng vẫn là nền tảng quan trọng để phát triển tư duy và chiều sâu nhận thức. Trong một thế giới ngập tràn thông tin, điều quan trọng không phải là tiếp cận được bao nhiêu, mà là hiểu được bao nhiêu. Và để làm được điều đó, người trẻ không chỉ cần đọc, mà còn cần biết đọc đúng cách.

Trong kỷ nguyên số, khi tri thức có thể đến nhanh chỉ bằng một cú chạm, thói quen đọc không mất đi mà đang buộc phải thích nghi. Điều quan trọng không nằm ở việc lựa chọn giữa đọc nhanh hay đọc sâu, mà là khả năng cân bằng và làm chủ cách đọc để biến thông tin thành tri thức thực sự. Công nghệ có thể hỗ trợ con người tiếp cận thế giới rộng lớn hơn, nhưng chỉ có việc đọc một cách chủ động, có chọn lọc và suy ngẫm mới giúp người trẻ xây dựng nền tảng tư duy bền vững. Giữ được thói quen đọc đúng cách, vì thế, không chỉ là một lựa chọn cá nhân, mà còn là chìa khóa để không bị cuốn trôi trong dòng chảy thông tin ngày càng dày đặc.