Người trẻ giữ lửa Xòe Mường Lò
Giữa nhịp sống hiện đại, nhiều người trẻ ở Mường Lò - Nghĩa Lộ (Lào Cai) vẫn say mê học hát khắp, hăn nê, thổi khèn bè và thực hành những điệu Xòe cổ. Từ sự truyền dạy bền bỉ của các nghệ nhân, mạch nguồn văn hóa Thái đang được trao lại cho một thế hệ mới.
Khi người trẻ bước vào vòng Xòe
Với người Thái Mường Lò - Nghĩa Lộ, Xòe trước hết là một cách để ở bên nhau. Trong vòng Xòe, bàn tay tìm đến bàn tay, người lạ thành người quen, người già đứng cạnh người trẻ, niềm vui riêng hòa vào niềm vui cộng đồng. Năm nay, tháng Chín lại về cùng một mùa lễ hội mới. Nghĩa Lộ - Mường Lò đang những ngày tất bật chuẩn bị cho Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026 diễn ra từ ngày 25/9 đến 2/10. Những sân tập sáng đèn, những bộ trang phục được chỉnh sửa, những động tác được tập đi tập lại. Người già chỉ cho người trẻ cách đặt bàn tay, cách nhún chân, cách giữ nhịp. Người trẻ thì học bằng tất cả sự háo hức.
Năm nay, 2.026 nghệ nhân, diễn viên sẽ cùng hòa mình trong một vòng Xòe lớn. Sự kiện càng có ý nghĩa khi năm 2026 tròn 5 năm Nghệ thuật Xòe Thái được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Điều đáng quý là sau khi được thế giới gọi tên, Xòe vẫn hiện diện trong bản làng, những đêm hội và đời sống thường ngày của người Thái.
15 tuổi, Hà Khánh Đình đã biết đánh đàn tính, thổi Khèn bè. Đầu tiên Đình học bằng sự tò mò, nhưng sau thì mê và quyết giữ bằng một tình yêu rất thật. Đình bảo em muốn phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc để bản sắc dân tộc mình không bị lãng quên.
Với Lò Khánh Ngọc, con đường đến với văn hóa lại bắt đầu bằng tiếng hát. Bà nội em là Nghệ nhân ưu tú Điêu Thị Xiêng. Từ lúc 5 tuổi, Ngọc đã bập bẹ hát Hăn Nê, Hà Ới. Những câu hát đầu tiên có thể còn vụng về, nhưng chúng đã ở lại trong cô bé như một thứ ký ức không thể gọi tên. Bây giờ, giọng hát ấy đã trong trẻo và tự tin hơn, có thể vang lên giữa những sân khấu lớn nhỏ. Ngọc bảo học dân ca Thái rất khó. Nhưng em vẫn cố gắng. Chỉ một câu ấy thôi cũng đủ để hiểu rằng giữa vô vàn thanh âm của cuộc sống hiện đại, vẫn có những đứa trẻ đang lựa chọn lắng nghe tiếng gọi từ cội nguồn.
Còn với em Lò Thị Phương Thanh và Lò Thị Tường Vi cũng vậy. Gần 5 năm qua, hai em học hát Khắp, Hăn Nê và những điệu Xòe cổ dưới sự chỉ dẫn của Nghệ nhân dân gian Hoàng Thị Văn. Có những câu hát phải nhớ rất lâu. Có những làn điệu không thể học trong một ngày. Có những động tác tưởng đơn giản nhưng phải tập nhiều lần mới thành nhịp. Nhưng các em vẫn đi hết buổi học này đến buổi học khác. Bởi càng học, các em càng nhận ra trong những câu hát cũ có những điều rất mới. Là cách người xưa dạy con người sống tử tế. Là tình yêu, là lẽ phải, là cách đối đãi với nhau.
Trao truyền để di sản sống mãi
Nghệ nhân dân gian Hoàng Thị Văn cho biết, bà rất vui khi có những người tiếp nối giọng hát của mình và của Nghệ nhân ưu tú Điêu Thị Xiêng. Còn nghệ nhân Điêu Thị Xiêng thì vui vì những đứa trẻ đã học được, để bà tin rằng lời ca, tiếng hát của dân tộc Thái sẽ còn tồn tại, không sợ mai một.
Giữa hai thế hệ ấy là sợi dây được kết bằng ký ức. Người già trao cho người trẻ một câu hát, một làn điệu, cách đặt tay, nhún chân. Cứ thế, văn hóa đi từ người này sang người khác, từ bản này sang bản khác, từ hôm qua đến hôm nay. Xòe cũng được trao truyền như thế.
Có lẽ vì thế mà Xòe Thái có một vẻ đẹp rất riêng. Xòe không đòi hỏi người ta phải đứng một mình để phô diễn tài năng. Xòe cần nhiều người, cần sự hòa nhịp, cần sự đồng điệu. Cần một vòng tròn không có điểm đầu, cũng chẳng có điểm cuối. Trong vòng tròn ấy, người giỏi không đứng cao hơn người chưa giỏi. Người già không đứng ngoài người trẻ. Tất cả cùng bước, cùng cười, cùng nghe tiếng trống, cùng đưa tay. Có lẽ đó chính là triết lý sâu xa nhất mà người Thái đã gửi vào Xòe: Con người chỉ thực sự mạnh khi biết nắm tay nhau.
Mường Lò hôm nay đang đứng trước một mùa hội mới. Những ngày này, giữa Mường Lò - Nghĩa Lộ đang đổi thay, các nghệ nhân vẫn kiên nhẫn truyền dạy, người trẻ vẫn miệt mài học hát, học múa. Khánh Đình, Khánh Ngọc, Phương Thanh, Tường Vi chính là câu trả lời cho câu hỏi: Ai sẽ tiếp tục giữ điệu Xòe? Các em đang học, đang hát, đang múa và sống cùng văn hóa của dân tộc mình.
Tháng 9 này, 2.026 người sẽ cùng bước vào vòng Xòe giữa thung lũng Mường Lò. Trong vòng tròn ấy có bàn tay của những nghệ nhân đã đi qua nhiều mùa lúa và bàn tay của lớp trẻ đang học từng nhịp chân, câu hát. Khi bàn tay hôm nay nắm lấy bàn tay ngày mai, ngọn lửa di sản sẽ còn được tiếp nối. Khi vòng Xòe vẫn mở, Mường Lò vẫn kể được câu chuyện của mình bằng tiếng trống, lời ca và sự gắn kết giữa người với người.