Nhà biên kịch Vũ Liêm - Phó giám đốc Điện ảnh CAND: Lịch sử và bản sắc cần là “mã nhận diện” tác phẩm

Nhà biên kịch Vũ Liêm cho rằng, nhà sản xuất sẽ chỉ thực sự đầu tư khi lịch sử được nhìn nhận như nguồn tài nguyên phục vụ việc sáng tạo chứ không phải chỉ đơn thuần là diễn trình minh họa. Một bộ phim lịch sử trước tiên vẫn cần phải là bộ phim hấp dẫn trước khi mang ý nghĩa giá trị mà nó muốn truyền tải, tức là có nhân vật đầy đủ xung đột, cảm xúc khiến khán giả đồng cảm, cùng các yếu tố khác để chinh phục thị trường. Khi các nhà làm phim chứng minh được rằng giá trị lịch sử có thể song hành với giá trị thương mại, dòng vốn xã hội hóa sẽ tự nhiên tăng trưởng.

Tín hiệu khả quan trên không nằm ở bộ phim cụ thể nào, mà ở việc những câu chuyện mang căn tính Việt Nam đang có thêm những cơ hội bước vào không gian văn hoá quốc tế.

Theo nhà biên kịch Vũ Liêm, Nghị quyết 80-NQ/TW tạo ra một định hướng rất đáng chú ý khi coi văn hóa là nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm và đặt yêu cầu phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, trong đó điện ảnh là một trong những lĩnh vực trọng điểm. Điều này giúp chúng ta nhận thức rõ rằng văn hóa không chỉ là đối tượng cần bảo tồn mà còn có thể trở thành nguồn lực để sáng tạo ra sản phẩm có giá trị kinh tế và khả năng cạnh tranh quốc tế.

Vì vậy, lịch sử và bản sắc không nên chỉ xuất hiện như phông nền hay trang trí trên phim. Chúng cần trở thành “mã nhận diện” của tác phẩm. Khi điện ảnh khai thác được kho tàng ấy bằng tư duy công nghiệp, ứng dụng công nghệ mới và ngôn ngữ kể chuyện đương đại, chúng ta vừa bảo tồn văn hóa, vừa có thể biến văn hóa thành giá trị mới phù hợp với xu thế thời đại nhưng vẫn giữ được điểm nhấn về bản sắc Việt Nam.

Yếu tố lịch sử và bản sắc văn hóa Việt sẽ là đề tài hấp dẫn cho các nhà sản xuất phim ảnh. Bởi ở thị trường đương đại nơi mà khán giả có thể xem phim của cả thế giới, đôi khi không cần tới rạp mà chỉ bằng một cú chạm trên các thiết bị điện tử thông minh như điện thoại, máy tính bảng… thì lợi thế cạnh tranh lớn nhất của điện ảnh Việt chính là những điều thế giới không thể khắc hoạ mô tả thay.

“Chúng ta có lịch sử, phong tục, tín ngưỡng, kiến trúc, trang phục, âm nhạc, mỹ thuật, những hệ giá trị riêng có và đặc biệt là cách người Việt ứng xử trước biến cố. Đó là kho chất liệu rất dồi dào”. Nhà biên kịch Vũ Liêm nói. “Nhưng bản sắc chỉ trở thành lợi thế khi được chuyển hóa thành câu chuyện và hình tượng điện ảnh sống động. Nếu chỉ trưng bày văn hóa thì đó là minh họa; khi văn hóa tham gia vào số phận nhân vật trong phim và tạo nên xung đột, kịch tính rồi giải quyết thuyết phục bằng nội hàm của chính nó thì mới thực sự trở thành tác phẩm nghệ thuật có tầm vóc”.

 Lịch sử và bản sắc văn hóa Việt là đề tài hấp dẫn với công chúng trong nước và quốc tế nếu biết cách khai thác. Theo nhà biên lịch Vũ Liêm có ba nội dung trọng yếu: Nhân vật, câu chuyện và cách kể.

Trước hết phải tìm được con người trong lịch sử nhưng phải có tính liên đới kết nối ở một khía cạnh nào đó tới hôm nay. Khán giả không bước vào rạp chỉ để theo dõi một niên biểu lịch sử, họ muốn yêu, ghét, hồi hộp, đau đớn và hy vọng cùng nhân vật.

Thứ hai là chọn được câu chuyện có xung đột và vấn đề mang tính phổ quát: tình yêu, lòng trung thành, quyền lực, sự phản bội, danh dự, khát vọng tự do… Những cảm xúc ấy chúng ta đều biết là hoàn toàn không có biên giới.

Và cuối cùng là cách kể phải hiện đại, có tiết tấu theo chủ ý sáng tạo, hình ảnh, âm thanh, kỹ xảo và mỹ học đủ sức cạnh tranh. Ta kể câu chuyện Việt Nam, nhưng phải truyền tải bằng ngôn ngữ điện ảnh mà khán giả thế giới có thể cảm nhận.

Việc giữ sự chân xác lịch sử cũng như tôn vinh giá trị văn hóa Việt Nam qua mỗi dự án là việc cần cẩn trọng và đầu tư tỉ mỉ. Đây là một trong những thách thức khó nhất. Điện ảnh không phải sách giáo khoa lịch sử, nên sáng tạo là cần thiết; nhưng sáng tạo không đồng nghĩa với tùy tiện. Một chi tiết sai về niên đại, nghi lễ, trang phục hay không gian văn hóa đôi khi có thể làm suy giảm niềm tin của khán giả đối với cả thế giới mà bộ phim rất công phu tạo dựng nên.

Vì vậy, với nhà biên kịch Vũ Liêm, phim lịch sử cần một quá trình nghiên cứu nghiêm túc ngay từ khâu phát triển nội dung. Kinh phí dành cho nghiên cứu, cố vấn, mỹ thuật, phục trang, đạo cụ, bối cảnh không nên được coi là phần phụ. Đó chính là nguồn lực cần đầu tư để xây dựng độ tin cậy và chiều sâu văn hóa của tác phẩm.

 “Để bảo tồn, gìn giữ được sự chân xác lịch sử, tôn vinh giá trị văn hóa Việt Nam, tôi nghĩ cần phân biệt rõ ba lớp: sử liệu, giả thuyết nghệ thuật và hư cấu. Những gì đã được sử liệu chính thống xác nhận thì phải tôn trọng; những khoảng trống lịch sử có thể là không gian cho sáng tạo, nhưng sự sáng tạo ấy phải hợp lý với bối cảnh, tinh thần thời đại và văn hóa”. Nhà biên kịch Vũ Liêm chia sẻ và cho rằng: “Một dự án nghiêm túc nên có hệ thống cố vấn liên ngành ngay từ đầu ở các nội dung sử học, khảo cổ, văn hóa dân gian, mỹ thuật, kiến trúc, phục trang, ngôn ngữ… Đồng thời, nhà làm phim phải nghiên cứu trực tiếp di tích, hiện vật và không gian văn hóa, thay vì chỉ tham khảo qua hình ảnh thứ cấp. Quan trọng hơn, phải hiểu “tinh thần lịch sử”. Đó là cách con người thời ấy nghĩ, tin, yêu, sợ hãi… và lựa chọn. Tất nhiên với những thời đại ở quá xa hiện tại thì phương pháp suy luận tham khảo dựa trên các công trình khoa học đã được đánh giá cao trong giới học thuật là điều vô cùng cần thiết”.