Nhà phê bình/ TS Hà Thanh Vân: Muốn ra thế giới, phải  trở về sâu sắc với chính mình

“Điện ảnh còn có một ưu thế mà không phải ngành công nghiệp văn hóa nào cũng có, đó là khả năng kể câu chuyện quốc gia bằng hình ảnh. Một bộ phim thành công có thể đưa phong cảnh, lịch sử, ẩm thực, trang phục, âm nhạc, phong tục và con người của một đất nước vượt qua biên giới nhanh hơn rất nhiều hình thức quảng bá truyền thống. Chúng ta đã thấy nhiều nước như Hàn Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ hay gần đây là Thái Lan sử dụng điện ảnh và truyền hình rất hiệu quả để gia tăng sức mạnh mềm của quốc gia.

Điều đáng chú ý là điện ảnh Việt hiện nay đã bắt đầu có quy mô thị trường thực sự. Theo trang thông tin điện tử của Bộ VHTTDL, năm 2025 doanh thu phòng vé Việt Nam đạt gần 5.600 tỉ đồng, hơn 70 triệu lượt vé, phim Việt chiếm khoảng 62% thị phần, với trên 50 phim Việt được phát hành. Những con số ấy cho thấy điện ảnh không còn chỉ là một hoạt động nghệ thuật mà ngày càng rõ hơn đường nét chính của một ngành kinh tế sáng tạo”-  nhà phê bình, TS Hà Thanh Vân bày tỏ.

Lịch sử và bản sắc văn hóa Việt cũng là đề tài hấp dẫn với công chúng trong nước và quốc tế nếu biết cách khai thác, thưa chị?

- Tôi cho rằng điều đó là chắc chắn, nhưng tôi muốn nhấn mạnh mệnh đề “nếu biết cách khai thác”. Một nghịch lý thú vị của công nghiệp văn hóa là muốn đi ra thế giới, đôi khi phải trở về thật sâu sắc với chính mình. Nhật Bản không nổi tiếng nhờ giấu văn hóa Nhật; Hàn Quốc không thành công vì xóa đặc trưng Hàn Quốc. Ngược lại, họ biến món ăn, trang phục, kiến trúc, lịch sử, thần thoại và lối sống của mình thành nội dung có khả năng được biết đến ở mức độ toàn cầu.

Việt Nam có một kho chất liệu cực kỳ phong phú với các nền văn hóa lâu đời như Đông Sơn, Champa, Óc Eo; với nền văn hoá đặc sắc của 54 dân tộc anh em với tín ngưỡng thờ Mẫu, với sử thi Tây Nguyên, với văn hóa sông nước Nam Bộ và các điểm đến như phố cổ Hội An, cố đô Huế... Chỉ riêng nguồn tài nguyên ấy đã có thể cung cấp chất liệu cho hàng trăm bộ phim. Nhưng bản sắc không nên được hiểu đơn giản là đưa áo dài, nón lá, đình chùa hay món ăn vào khung hình. Bản sắc sâu hơn nằm trong cách con người suy nghĩ, yêu thương, lựa chọn, ứng xử với gia đình, cộng đồng, thiên nhiên và lịch sử. Khi những yếu tố rất Việt Nam ấy được chuyển thành câu chuyện có giá trị phổ quát, khán giả quốc tế có thể hiểu được mà không cần phải biết trước hay biết nhiều về lịch sử Việt Nam. Vấn đề nằm ở cách khai thác sao cho hay và phù hợp, cụ thể ở đây là kịch bản và cách thức làm phim. Có nghĩa là lại phải đề cập đến vai trò sáng tạo của con người trong công nghiệp điện ảnh.

Tuy nhiên vấn đề giữ được sự chân xác lịch sử cũng như tôn vinh giá trị văn hóa Việt Nam qua mỗi dự án là việc cần cẩn trọng và đầu tư tỉ mỉ?

- Tôi cho rằng vấn đề này rất cần thiết và quan trọng. Và đây có lẽ là một trong những thử thách khó nhất của phim lịch sử. Điện ảnh không phải sách sử. Người làm phim có quyền hư cấu, sáng tạo nhân vật, tổ chức lại sự kiện, thậm chí xây dựng những khoảng trống mà sử liệu không ghi chép. Nhưng quyền hư cấu không đồng nghĩa với quyền tùy tiện sáng tạo. Tôi thường phân biệt ba tầng. Tầng thứ nhất là những dữ kiện lịch sử cơ bản đã được xác lập thì cần được tôn trọng. Tầng thứ hai là những khoảng trống hoặc vấn đề còn tranh luận trong sử liệu, nơi nhà làm phim có thể lựa chọn cách diễn giải nhưng cần có căn cứ. Tầng thứ ba là phần hư cấu nghệ thuật, nơi người sáng tạo có không gian rộng hơn, nhưng sự hư cấu ấy vẫn phải hợp lý với tinh thần thời đại.

Tôi biết vừa rồi các nhà làm phim “Hộ linh tráng sĩ” đã từng tổ chức hội thảo khoa học về cổ phục thời Đinh tại Hoa Lư, làm việc với các nhà nghiên cứu để xây dựng hệ thống phục trang trong bối cảnh tư liệu thời kỳ này khá khan hiếm. Cách làm ấy cho thấy một thái độ đáng khuyến khích đối với phim điện ảnh về đề tài lịch sử.

Theo chị làm thế nào để bảo tồn, gìn giữ được sự chân xác lịch sử, tôn vinh giá trị văn hóa Việt Nam?

- Theo tôi cần ít nhất những lớp bảo đảm như sau: Trước hết là phải nghiên cứu tiền kỳ. Một phim lịch sử cần có nhóm cố vấn thực sự gồm các chuyên gia trong các lĩnh vực sử học, khảo cổ học, dân tộc học, văn hóa học, mỹ thuật, phục trang, kiến trúc, binh khí, ngôn ngữ... tùy vào giai đoạn mà phim đề cập.

Thứ hai là phải phân biệt rõ chính sử, huyền sử và hư cấu. Nếu tác phẩm dựa trên một truyền thuyết, hãy nói rõ đó là tác phẩm lấy cảm hứng từ truyền thuyết. Sự minh bạch ấy vừa bảo vệ người sáng tạo, vừa giúp khán giả không nhầm điện ảnh với sử liệu.

Thứ ba là nghiên cứu phải đi vào tiểu tiết đời sống. Một bộ phim có thể đúng những chi tiết lớn nhưng sai từ chiếc áo, kiểu búi tóc, thanh kiếm, đồ gốm, cách xưng hô đến kiến trúc thì vẫn bị mất sức thuyết phục.

Thứ tư, cần tránh hai cực đoan, một bên là quá sợ sai đến mức không dám sáng tạo, bên kia là nhân danh sự sáng tạo để bóp méo lịch sử.

Và cuối cùng, phải nhớ rằng mục đích cao nhất không phải là dựng một “bảo tàng lịch sử biết chuyển động”, mà phải làm một tác phẩm điện ảnh hay về đề tài lịch sử. Tính chân thực lịch sử sẽ tạo nền móng nhưng nghệ thuật điện ảnh mới khiến lịch sử sống lại và trở thành bài học giáo dục.

Xin cảm ơn những chia sẻ của chị!