Nhạc sĩ Phạm Tuyên và những mùa trăng tuổi thơ

Người nhạc sĩ dành cả một gia tài cho tuổi thơ

Sáng 21/9, nhạc sĩ Phạm Tuyên nhập viện cấp cứu để theo dõi chuyên sâu các chỉ số về tim mạch. May mắn, tình trạng sức khỏe của ông hiện ổn định và dự kiến có thể xuất viện ngày 22/9. Chương trình gia đình dự định tổ chức nhân dịp "Chiếc đèn ông sao" tròn 70 năm ra đời cũng phải tạm hoãn.

Trước đó, ngày 12/9, gia đình đã kịp tổ chức một buổi gặp mặt dành cho các khán giả nhí. Nhiều em nhỏ đến đàn, hát cho ông nghe những giai điệu quen thuộc. Khi được hỏi có mệt, muốn vào nghỉ không, ông khẽ xua tay, muốn ngồi lâu hơn.

Hình ảnh ấy gợi lại một phần quan trọng trong cuộc đời sáng tác của Phạm Tuyên: Âm nhạc dành cho trẻ thơ.

Trong sự nghiệp sáng tác kéo dài hơn 50 năm, Phạm Tuyên có trên 700 ca khúc, trong đó khoảng 200 ca khúc viết cho thiếu nhi. Một phần đáng kể trong gia tài ấy đã trở thành những giai điệu quen thuộc với nhiều thế hệ.

Từ "Cô và mẹ", "Trường của cháu đây là trường mầm non", "Cả tuần đều ngoan" đến "Tiến lên đoàn viên", "Hành khúc Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh", "Cánh én tuổi thơ", "Đêm pháo hoa", "Chú voi con ở Bản Đôn", "Chiếc đèn ông sao"... những bài hát ấy đi qua nhiều thế hệ trẻ em. Điểm chung là giai điệu gần gũi, dễ nhớ, dễ hát, bắt đầu từ những hình ảnh và sinh hoạt quen thuộc trong thế giới của các em.

Với Phạm Tuyên, sáng tác cho thiếu nhi không phải một mảng bên lề trong sự nghiệp. Đó là một dòng chảy bền bỉ, kéo dài qua nhiều thập niên. Ông từng lý giải: "Hồi đó, thế hệ chúng tôi có nhiều dịp gần gũi với trẻ thơ nên sáng tác giản dị, không màu mè, được các em nhỏ yêu thích. Tôi nghĩ đó là lý do bài "Chiếc đèn ông sao" sống lâu trong lòng khán giả".

Cách viết ấy cũng cho thấy quan niệm của Phạm Tuyên về âm nhạc: Người sáng tác phải đi vào đời sống, hiểu những gì người nghe đang cảm nhận để tìm được tiếng nói chung. Ông từng nói, khi sáng tác, tình cảm của người viết đồng cảm với mọi người thì sẽ có sức lan tỏa.

Với trẻ nhỏ, sự đồng cảm ấy có lẽ bắt đầu từ những điều rất giản dị: một ngôi trường, một người mẹ, cánh én, đêm pháo hoa, đoàn viên hay chiếc đèn trong đêm Trung thu. Những hình ảnh ấy đi vào ca khúc bằng ngôn ngữ âm nhạc trong sáng, để trẻ em có thể hát ngay từ lần đầu nghe và người lớn nhiều năm sau vẫn còn nhớ.

Gia tài âm nhạc của Phạm Tuyên dĩ nhiên không chỉ dành cho trẻ em. Ông còn viết nhiều ca khúc gắn với đất nước, chiến tranh và những thời khắc lịch sử như "Hà Nội những đêm không ngủ", "Chiếc gậy Trường Sơn", "Yêu biết mấy những con đường", "Như có Bác trong ngày vui Đại thắng"... Ở những sáng tác ấy, cũng như trong âm nhạc thiếu nhi, điều ông tìm kiếm là sự cộng hưởng với đời sống.

Chính vì vậy, những ca khúc viết cho trẻ thơ của Phạm Tuyên đã vượt khỏi thời điểm chúng ra đời. Đứa trẻ từng hát ngày nào lớn lên, trở thành cha mẹ, rồi lại nghe con mình hát. Một dòng nhạc dành cho tuổi thơ vì thế dần trở thành ký ức chung của nhiều thế hệ.

Từ món quà Trung thu thành ký ức nhiều thế hệ

Trong gia tài ấy, "Chiếc đèn ông sao" có một vị trí đặc biệt. Ca khúc ra đời năm 1956, khi Phạm Tuyên đang là giảng viên dạy nhạc tại Khu học xá Trung ương ở Nam Ninh, Trung Quốc.

Sống xa Tổ quốc, mọi người ở khu học xá đều có tâm trạng bồi hồi, nhớ quê hương. Trung thu năm ấy, Khu học xá tổ chức rước đèn. Nhìn các em học sinh, trong đó có nhiều học sinh miền Nam, Phạm Tuyên nghĩ mình cần có một bài hát dành cho các em.

"Tôi thấy cần có một bài hát về Trung thu dành cho các em nhỏ. Tình cảm của tôi dành cho các em khiến tôi nghĩ rằng, mình cần phải đóng góp một phần cho ngày vui của chính các em. Hơn nữa, trong các loại đèn Trung thu, đèn ông sao có lẽ là loại đèn dễ làm và gần gũi nhất với thiếu nhi. Ngày ấy, vào mỗi dịp Trung thu, em nhỏ ở các lớp tiểu học nào cũng có đèn ông sao", nhạc sĩ Phạm Tuyên từng chia sẻ.

Ca khúc được sáng tác trong khoảng thời gian rất ngắn. Khi được đưa ra, mọi người nhanh chóng ca hát say mê, thích thú. Từ một bài hát dành cho những đứa trẻ trong đêm Trung thu, "Chiếc đèn ông sao" dần đi xa hơn khỏi không gian đã sinh ra nó.

Sau khi ra đời, ca khúc được phổ biến qua sóng Đài Tiếng nói Việt Nam. BTV Tuấn Kỳ là người đầu tiên thể hiện bài hát trên sóng phát thanh trung ương. Giai điệu "Tùng rinh rinh, tùng tùng tùng rinh rinh" từ đó trở thành âm thanh quen thuộc mỗi mùa Trung thu.

Ca khúc còn gắn với những kỷ niệm gia đình của người nhạc sĩ. Năm 1967, Phạm Tuyên nhờ nhạc sĩ Dân Huyền mang máy ghi âm đến căn nhà tập thể ở Đại La để thu hai con gái Tuyền và Tuyến hát bài này. Trên nền piano, tiếng hát trẻ thơ vang lên; sau đó hai chị em cùng tự làm đèn và ăn bánh Trung thu.

Năm 1972, khi sang công tác tại Đức, nhạc sĩ Phạm Tuyên được giáo sư Hans Sandig ở Leipzig kể rằng nhiều trẻ em Đức yêu thích giai điệu bài hát dù không hiểu tiếng Việt. Ca khúc được chuyển sang tiếng Đức và được in trong một cuốn giáo khoa tiếng Đức mà gia đình ông vẫn lưu giữ.

"Chiếc đèn ông sao" sau đó tiếp tục được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác và được chọn vào danh sách 50 ca khúc thiếu nhi hay nhất thế kỷ 20. Nhạc sĩ Phạm Tuyên từng nói ông rất bất ngờ trước sức sống của bài hát. Ban đầu, ông chỉ nghĩ mình đang làm một món quà cho các em thiếu nhi, đặc biệt là thiếu nhi miền Nam. Nhưng món quà ấy đã ở lại lâu hơn rất nhiều so với một đêm Trung thu.

Có lẽ từ "Chiếc đèn ông sao" có thể nhìn rõ hơn con đường âm nhạc của nhạc sĩ Phạm Tuyên: Viết cho trẻ em bằng những điều giản dị, để rồi những giai điệu ấy không dừng lại ở tuổi thơ, mà đi cùng con người qua nhiều mùa trăng của cuộc đời.

70 năm sau ngày ra đời, "Chiếc đèn ông sao" vẫn vang lên mỗi mùa trăng. Những đứa trẻ ngày nào nay đã trở thành cha mẹ, ông bà, rồi lại nghe con cháu mình hát cùng một giai điệu. Trong hành trình ấy, "bài hát quốc dân" lưu giữ một phần ký ức tuổi thơ, đồng thời trở thành một dấu ấn trong gia tài âm nhạc dành cho thiếu nhi của Phạm Tuyên.