Nhận diện hiện tượng lệch chuẩn, kiến tạo môi trường số lành mạnh - Bài 2: Nâng cao “sức đề kháng” văn hóa

Xung quanh vấn đề này, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Nguyễn Ngọc Thơ (Viện Phát triển năng lực lãnh đạo, Đại học Quốc gia TPHCM).

Bảo vệ hệ giá trị con người Việt Nam

PV: Nghị quyết 80-NQ/TW đặt ra yêu cầu xây dựng hệ giá trị văn hóa và con người Việt Nam trong thời kỳ mới. Nhìn từ thực tế trên mạng xã hội thời gian qua, theo ông, những hành vi và biểu hiện lệch chuẩn đang mâu thuẫn và cản trở mục tiêu xây dựng những giá trị nào ở người Việt, đặc biệt là thế hệ trẻ?

PGS.TS Nguyễn Ngọc Thơ: Hệ giá trị văn hóa và con người Việt Nam trong thời kỳ mới được xác định dựa trên 4 giá trị văn hóa nền tảng gồm: Dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học và 8 chuẩn mực giá trị con người là: Yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo.

Hiện tượng “lệch chuẩn” trên mạng xã hội trong thời gian qua nếu không được chấn chỉnh kịp thời và quyết liệt ắt sẽ gây ra những ảnh hưởng tiêu cực đến toàn bộ công cuộc xây dựng hệ giá trị nói trên, nhất là đối với các giá trị cốt lõi như đoàn kết, trung thực, trách nhiệm và kỷ cương. Nhóm giá trị này vốn đóng vai trò then chốt trong việc gìn giữ, củng cố lòng tin giữa con người trong xã hội với nhau, để từ đó làm nền tảng vững chắc xây dựng nên một xã hội hòa nhã, văn minh.

Hơn ai hết, thế hệ trẻ cần phải coi đó chính là mục tiêu lớn để học tập, rèn luyện và chung sức xây dựng, nhằm gây dựng cho chính bản thân mình cũng như cho các thế hệ mai sau một môi trường sống thực sự lành mạnh và tiến bộ.

Thưa ông, có thể lý giải thế nào khi những nội dung bạo lực, tục tĩu, phô trương, xem thường pháp luật của “giang hồ mạng” lại có thể thu hút một bộ phận giới trẻ, thậm chí khiến họ xem đó là “ngầu”, là đáng ngưỡng mộ? Điều này đang tác động thế nào đến quan niệm về đúng - sai, tốt - xấu và cách ứng xử của người trẻ?

Việc một số bạn trẻ cố ý “trưng bày” các nội dung kém văn minh, thậm chí thô tục, đi ngược lại chuẩn mực đạo đức và pháp luật, dù vẫn thu hút một lượng người theo dõi không nhỏ, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc họ được “ngưỡng mộ” hay “đánh giá cao”. Phần lớn sự quan tâm ấy xuất phát từ tâm lý hiếu kỳ, coi đó là những hiện tượng “lạ”, “phá cách” hay “dám nghĩ, dám làm, dám nói”.

Bản chất của tuổi trẻ là luôn khát khao được cất lên tiếng nói cá nhân, mong muốn sở hữu không gian sáng tạo riêng để được gia đình, nhà trường và cộng đồng ghi nhận. Tuy nhiên, vì nhiều rào cản khác nhau, nguyện vọng chính đáng ấy chưa được đáp ứng - khi môi trường xung quanh chưa thực sự lắng nghe, hoặc khi có những ý tưởng sáng tạo hay tâm trạng bất an mà không biết bày tỏ cùng ai. Chính sự thiếu vắng không gian chia sẻ đã khiến các bạn rơi vào trạng thái “dồn nén tâm sự”. Để rồi khi xuất hiện một nhân vật mạng nào đó có hành vi “phá cách”, “bốc đồng”, các bạn liền chọn cách “gửi gắm ẩn ức” của mình vào đó. Tâm lý chung của giới trẻ là thích sự mới lạ, hướng tới những tư duy khác biệt, nên việc dành sự chú ý cho các hiện tượng “lạ” trên không gian mạng cũng là điều dễ hiểu.

Dù theo dõi các nhân vật bất thường này, tôi tin rằng phần lớn giới trẻ vẫn có đủ tri thức, bản lĩnh và năng lực văn hóa để phân biệt rõ ràng đúng - sai, tốt - xấu; đó đơn thuần chỉ là một phút “xõa” để giải tỏa những bức bối tâm lý nhất thời. Do đó, chúng ta cần lựa chọn phương pháp tiếp cận thỏa đáng và định hướng phù hợp, tuyệt đối tránh góc nhìn một chiều hay áp đặt các biện pháp giáo dục cứng nhắc khi chưa thực sự thấu hiểu tâm lý, nguyện vọng chính đáng của giới trẻ.

Hãy tạo không gian sáng tạo cho người trẻ

Nếu muốn phát triển văn hóa trong thời đại số, chúng ta có nên chỉ tập trung ngăn chặn, xử lý nội dung độc hại, hay quan trọng hơn là phải tạo ra một môi trường văn hóa đủ hấp dẫn để giới trẻ chủ động lựa chọn cái đẹp, cái tốt? Theo ông, ai cần đóng vai trò dẫn dắt trong việc này?

Việc ngăn chặn các nội dung “lệch chuẩn” trên mạng xã hội chỉ là giải pháp mang tính kỹ thuật, mang tính “chữa cháy” chứ không phải giải pháp thấu đáo, căn cơ. Bên cạnh giáo dục trường lớp và giáo dục xã hội (thông tấn, báo chí...), quản lý nhà nước cần chú ý tạo ra thêm thật nhiều cơ hội, bối cảnh để các bạn trẻ được thể hiện ý chí sáng tạo, được nói lên nỗi lòng của mình, được lắng nghe và được tôn trọng.

Giáo dục, định hướng giới trẻ trong thời đại số như hiện nay không đơn thuần là vạch ra nội quy rồi buộc các em thực hiện theo, mà phải là cùng đồng hành với các bạn trên một chặng đường, cùng lắng nghe, trao đổi và trân quý những sáng tạo, đóng góp của các bạn. Cần nhớ rằng giới trẻ hiện nay có sức sáng tạo rất lớn, rất có tầm vóc và dễ dàng lan tỏa, chia sẻ với bạn bè quốc tế; vậy nên quản lý nhà nước và các bậc cha mẹ trong gia đình lắng nghe, đồng hành với các bạn trẻ cũng chính là quá trình đồng sáng tạo giá trị văn hóa cho tương lai của các bạn và cho mai sau. Một khi làm được điều này, trên mạng xã hội dù có xuất hiện bao nhiêu hiện tượng lạ, “lệch chuẩn” đi nữa thì các bạn trẻ cũng sẽ chẳng mấy quan tâm!

Trân trọng cảm ơn ông!

(Còn nữa)