Nhận diện hiện tượng lệch chuẩn, kiến tạo môi trường số lành mạnh - Kỳ cuối: Đề cao hệ giá trị lành mạnh, bảo vệ môi trường văn hóa số

Xử lý tận gốc hành vi lệch chuẩn

PV: Thưa ông, hệ thống các văn bản pháp luật hiện hành đã đủ sức răn đe các hành vi lệch chuẩn trên không gian số hay chưa?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Khung pháp luật của chúng ta đã tiến bước dài với các công cụ quan trọng. Nghị định 147/2024/NĐ-CP đã quy định rõ trách nhiệm người dùng và các nền tảng trong việc ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung vi phạm. Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 cũng tạo thêm cơ sở pháp lý vững chắc bảo đảm trật tự, an toàn xã hội trên không gian mạng.

Tuy nhiên, trước sự biến đổi nhanh chóng của công nghệ và mô hình kiếm tiền số, hệ thống pháp luật vẫn cần tiếp tục bổ sung để đáp ứng thực tiễn. Điều cần thay đổi trước hết là tư duy quản lý. Thay vì chỉ xử lý từng video hay phát ngôn riêng lẻ, phải nhận diện cả chuỗi lợi ích kinh tế phía sau. Việc cố tình gây sốc để kéo người theo dõi, livestream bán hàng, nhận quảng cáo hay dẫn dắt sang cờ bạc thực chất là mô hình kinh doanh dựa trên sự lệch chuẩn.

Do đó, cùng với việc xử phạt người sản xuất nội dung, cần hoàn thiện cơ chế xử lý kẻ tổ chức, tài trợ, môi giới quảng cáo hay cố tình kiếm lợi từ hành vi vi phạm. Đặc biệt, phải nghiên cứu cơ chế thu hồi lợi ích bất hợp pháp, ngắt nguồn doanh thu và cấm kiếm tiền đối với các tài khoản tái phạm nghiêm trọng. Khi tiền vẫn chảy về các nội dung độc hại, việc xử phạt hành chính sẽ không đủ sức răn đe.

Bên cạnh đó, cần giải quyết triệt để bài toán chống tái phát tán. Không thể để một video vi phạm sau khi gỡ bỏ lại tiếp tục xuất hiện ở hàng loạt tài khoản khác. Việc áp dụng công nghệ nhận diện nội dung trùng lặp, biến thể hay cắt ghép là bắt buộc để ngăn chặn tận gốc. Nguyên tắc quản lý phải hết sức rõ ràng: ai tạo ra lợi nhuận từ nội dung vi phạm phải chịu trách nhiệm tương xứng; sức ảnh hưởng càng lớn thì trách nhiệm xã hội càng phải cao.

Bịt khoảng trống trên không gian số

Thưa ông, Quốc hội cần giám sát ra sao đối với trách nhiệm xử lý nội dung độc hại?

- Nghị quyết 80 đặt vấn đề phát triển văn hóa đồng thời trong không gian thực lẫn không gian số, gắn với yêu cầu xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, phát triển con người toàn diện và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước trong bối cảnh mới.

Theo tôi, hoạt động giám sát trong lĩnh vực này cần chuyển mạnh từ giám sát quy trình sang giám sát kết quả thực chất. Thay vì chỉ thống kê số lượng tài khoản bị xử phạt hằng năm, cần đánh giá sâu hơn về thời gian phát hiện, tốc độ xử lý của nền tảng, nguy cơ tái phát tán hay việc tài khoản vi phạm có tiếp tục được đề xuất và kiếm tiền hay không. Trách nhiệm xử lý chậm trễ khi nội dung độc hại đã lan truyền rộng rãi cũng cần được làm rõ.

Quốc hội và Ủy ban Văn hóa, Xã hội nên tăng cường các phiên giải trình, giám sát chuyên đề về xây dựng môi trường văn hóa số, đặc biệt là bảo vệ trẻ em, đồng thời yêu cầu các cơ quan chức năng xây dựng bộ chỉ số đo lường cụ thể thay vì báo cáo định tính. Quan trọng hơn, phải làm rõ cơ chế phối hợp giữa các lực lượng quản lý văn hóa, công nghệ, an ninh mạng, giáo dục, quản lý thị trường và chính quyền địa phương. Do không gian mạng không chia theo địa giới hành chính, việc quy trình xử lý qua quá nhiều khâu sẽ khiến nội dung xấu lan truyền rất xa. Chúng ta cần tiến tới cơ chế “phát hiện sớm - cảnh báo nhanh - xử lý nhanh - truy trách nhiệm rõ ràng”, thay vì chỉ vào cuộc khi dư luận bức xúc.

Giám sát không nhằm quy trách nhiệm đơn lẻ, mà để bịt kín các khoảng trống thể chế. Mục tiêu cuối cùng là giúp người dân cảm nhận sự hiện diện kịp thời, công bằng và hiệu lực của pháp luật trên không gian số.

Ràng buộc trách nhiệm nền tảng mạng xã hội

Làm sao để các nền tảng mạng xã hội chịu trách nhiệm tương xứng khi để nội dung độc hại lan truyền, thưa ông?

- Chúng ta cần thống nhất nguyên tắc căn bản: các nền tảng kinh doanh, khai thác người dùng và tạo doanh thu tại Việt Nam phải tuân thủ pháp luật Việt Nam, đồng thời có trách nhiệm với tác động xã hội do mình tạo ra. Thời gian tới, trách nhiệm của nền tảng phải nâng cao hơn nữa, tương xứng với sức mạnh công nghệ và lợi ích kinh tế thu được.

Thứ nhất là trách nhiệm phòng ngừa thay vì chỉ gỡ bỏ khi có yêu cầu. Nền tảng sở hữu trí tuệ nhân tạo đủ sức hiểu sở thích người dùng để quảng cáo thì cũng phải đầu tư tương xứng nhằm nhận diện sớm nội dung bạo lực, kích động, độc hại với trẻ em.

Thứ hai là trách nhiệm đối với thuật toán đề xuất. Nội dung độc hại lan truyền mạnh do hệ thống liên tục đề xuất. Nền tảng phải chủ động giảm khả năng khuếch đại các nội dung có dấu hiệu rủi ro trong thời gian xác minh, đặc biệt trên tài khoản trẻ em.

Thứ ba là trách nhiệm tài chính. Cần nghiên cứu cơ chế ngừng chia sẻ doanh thu, thu hồi lợi ích từ nội dung vi phạm và áp dụng chế tài đủ lớn nếu nền tảng cố tình chậm trễ hoặc để vi phạm kéo dài. Không thể để xảy ra nghịch lý nền tảng hưởng lợi từ lượt xem độc hại, còn xã hội gánh chi phí khắc phục hậu quả.

Thứ tư là trách nhiệm giải trình. Các nền tảng lớn cần định kỳ công bố tại Việt Nam số lượng nội dung vi phạm đã xử lý, thời gian phản hồi, biện pháp bảo vệ người chưa thành niên và cơ chế đề xuất nội dung. Cơ quan quản lý phải có thẩm quyền kiểm tra độc lập các báo cáo này.

Cuối cùng, chúng ta không chống mạng xã hội, càng không cản trở sự sáng tạo hay quyền thể hiện cá tính. Điều chúng ta chống là việc biến sự thô tục, bạo lực, coi thường pháp luật thành mô hình kiếm tiền.

Muốn xóa bỏ “giang hồ mạng”, phải làm đồng thời hai việc: khiến cái xấu khó kiếm tiền hơn và tạo điều kiện cho cái tốt lan tỏa mạnh mẽ hơn. Khi pháp luật đủ nghiêm, nền tảng đủ trách nhiệm, gia đình và nhà trường giáo dục từ gốc, xã hội sẽ dành sự chú ý cho các giá trị tích cực, triệt tiêu môi trường dung thân của những hiện tượng lệch chuẩn.

Trân trọng cảm ơn ông!

Thiếu tướng Nguyễn Phi Hùng - Nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Cảnh sát phòng chống tội phạm, Bộ Công an: Cần phải phòng ngừa và ngăn chặn từ gốc

Để ngăn chặn và phòng ngừa hiệu quả dòng nội dung độc hại cũng như nguy cơ biến thành tội phạm ngoài đời thực từ các đối tượng này, tôi đề xuất hai giải pháp trọng tâm.

Một là, phản bác ngay từ mạng xã hội. Báo chí, những cây bút có uy tín và người nổi tiếng có ảnh hưởng tích cực cần chủ động phản bác ngay khi clip chứa lời lẽ kích động, vu khống, khoe bạo lực hoặc cổ xúy lối sống lệch chuẩn bắt đầu lan truyền. Các đối tượng đã sử dụng chính truyền thông xã hội để chi phối người xem, đặc biệt là giới trẻ, thì truyền thông chính thống cũng phải đủ nhanh, sắc bén và trực diện để vạch trần bản chất. Báo chí không nên chỉ thuật lại một buổi livestream có ai chửi ai, mà phải chỉ ra mục đích phía sau, nguồn lợi có thể thu được và nguy cơ vi phạm pháp luật. Họ dùng truyền thông để lũng đoạn không gian mạng thì mình phải dùng truyền thông để vạch trần bản chất, mục đích của các đối tượng này.

Hai là, ngăn chặn ngay từ khu dân cư. Cần phát huy vai trò của tổ dân phố, trưởng thôn, khu phố, công an và chính quyền cơ sở. Đây là lực lượng gần dân, hiểu từng hộ gia đình và có thể cảnh báo nhanh khi một video sai sự thật, phản cảm hoặc kích động đang lan truyền mạnh. Tổ trưởng dân phố có thể trực tiếp nhắc người dân không xem, không bình luận, không chia sẻ hoặc hùa theo nội dung vi phạm; đồng thời giải thích vì sao những phát ngôn trong clip là sai lệch và có thể gây hậu quả pháp lý. Cách làm này đặc biệt cần thiết với người lớn tuổi, người ít kỹ năng số hoặc chưa đủ khả năng phân biệt thông tin thật – giả.

Điều tra, xử lý chỉ giải quyết được từng vụ việc. Muốn phòng ngừa tận gốc phải đánh mất thị trường của nội dung xấu, nghĩa là không để các đối tượng kiếm tiền, tạo thanh thế và tập hợp lực lượng từ sự hiếu kỳ của cộng đồng.

PGS-TS Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đời sống xã hội: Bốn giải pháp căn cơ để không gian số nuôi dưỡng nhân cách giới trẻ

Trên tinh thần vị nhân sinh, chúng ta cần kiên trì kiến tạo đồng thời bốn hướng. Trước hết, gia đình và nhà trường phải chuyển từ tâm thế cấm đoán sang đồng hành, giúp trẻ hình thành năng lực tự phân định thay vì chỉ dựng hàng rào che mắt. Bên cạnh đó, cần ràng buộc chặt chẽ trách nhiệm của các nền tảng xuyên biên giới thông qua việc yêu cầu minh bạch thuật toán đề xuất, hạ mức ưu tiên và triệt tiêu khả năng kiếm tiền từ các nội dung lệch chuẩn-bởi khi mất đi nguồn lợi kinh tế, hệ sinh thái độc hại sẽ tự thu hẹp.

Đồng thời, xã hội cần đầu tư cho các nhà sáng tạo nội dung tử tế nhằm tôn vinh những giá trị lao động chân chính, tạo ra các hình mẫu thần tượng lành mạnh thế chỗ cho “quyền lực ảo”. Cuối cùng, việc mở rộng các không gian cộng đồng thực như câu lạc bộ, sân chơi thể thao hay hoạt động thiện nguyện sẽ đáp ứng chính đáng nhu cầu được lắng nghe và ghi nhận của người trẻ. Khi đặt con người ở trung tâm của mọi giải pháp, chúng ta hoàn toàn có thể biến không gian số thành môi trường nuôi dưỡng nhân cách thay vì làm méo mó nó.