Nhiều hướng đi sau THCS

Đa dạng lựa chọn sau lớp 9

Những năm gần đây, sau khi hoàn thành THCS, học sinh có nhiều lựa chọn hơn thay vì chỉ tập trung vào kỳ thi vào lớp 10 THPT công lập. Ngoài hệ thống THPT tư thục, học sinh có thể theo học tại các trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên hoặc tham gia chương trình trung cấp nghề theo mô hình 9+.

Theo ông Nguyễn Văn Bình, Trưởng phòng Quản lý thi và Kiểm định chất lượng giáo dục, Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội, việc lựa chọn hướng đi sau THCS cần dựa trên năng lực học tập, điều kiện gia đình và định hướng nghề nghiệp lâu dài. Ông cho rằng hệ thống giáo dục hiện nay đã đủ đa dạng để đáp ứng nhiều nhóm học sinh khác nhau, không còn giới hạn trong con đường THPT truyền thống.

Thực tế tại Hà Nội cho thấy, toàn thành phố hiện có gần 58.000 học viên đang theo học chương trình giáo dục thường xuyên tại 29 trung tâm GDNN-GDTX, 53 trường trung cấp, cao đẳng và 4 trường đào tạo nghệ thuật. Trong đó, phần lớn học sinh theo học mô hình kết hợp giữa văn hóa và nghề, nhờ ưu thế về thời gian đào tạo, chi phí hợp lý và cơ hội việc làm sớm.

Mô hình 9+ cho phép học sinh sau khi tốt nghiệp lớp 9 vừa học chương trình văn hóa theo quy định, vừa học nghề tại các trường trung cấp hoặc cao đẳng. Sau khoảng 4–5 năm, học sinh có thể nhận bằng cao đẳng và tham gia thị trường lao động hoặc tiếp tục học liên thông lên bậc cao hơn.

Cô Trần Thị Hải Yến, Phó Giám đốc Trung tâm GDNN-GDTX Hoài Đức (Hà Nội), cho biết mô hình này mang lại nhiều lợi thế rõ rệt. Học sinh theo học tại các đơn vị công lập được hưởng đầy đủ chế độ học phí như học sinh THPT. Đồng thời, chương trình trung cấp nghề được miễn phí theo chính sách chung của Nhà nước, giúp giảm đáng kể chi phí cho gia đình.

Một điểm quan trọng là thời gian đào tạo được rút ngắn, giúp học sinh sớm tiếp cận môi trường làm việc và tham gia thị trường lao động.

Không chỉ giảm áp lực học tập kéo dài, mô hình 9+ còn giúp học sinh định hướng nghề nghiệp sớm hơn, hạn chế tình trạng chọn ngành theo phong trào nhưng thiếu phù hợp với năng lực.

Thay đổi tư duy và những thách thức đặt ra

Một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy mô hình 9+ phát triển là các chính sách hỗ trợ của Nhà nước.

Theo Nghị định 238/2025/NĐ-CP ngày 3/9/2025 của Chính phủ, học sinh theo học mô hình này được miễn toàn bộ học phí hệ trung cấp trong 2 năm đối với tất cả ngành nghề đào tạo. Khi tiếp tục học liên thông lên cao đẳng, học sinh còn được hỗ trợ 70% học phí đối với một số ngành nghề trọng điểm như điện công nghiệp, công nghệ ô tô, may thời trang, kỹ thuật máy lạnh và điều hòa không khí, hàn.

Những chính sách này không chỉ giúp giảm gánh nặng tài chính cho gia đình mà còn góp phần thu hút học sinh vào các lĩnh vực đang thiếu hụt lao động kỹ thuật chất lượng cao.

Tại nhiều cơ sở giáo dục nghề nghiệp, học sinh còn được tăng cường thực hành, trải nghiệm thực tế tại doanh nghiệp ngay trong quá trình học. Đây là yếu tố quan trọng giúp nâng cao kỹ năng nghề và tăng khả năng có việc làm sau tốt nghiệp.

Theo thầy Lê Đình Chiến, Phó Hiệu trưởng Trường THPT Thanh Oai B (Hà Nội), vài năm gần đây, phụ huynh đã có cái nhìn thực tế hơn khi lựa chọn hướng đi cho con.

“Trước đây, nhiều gia đình bằng mọi giá muốn con vào công lập, nhưng hiện nay họ quan tâm nhiều hơn đến việc con phù hợp với môi trường nào, có khả năng gì. Một số phụ huynh cũng chủ động tìm hiểu rất kỹ về học nghề, trung cấp, cao đẳng thay vì né tránh như trước”, thầy Chiến chia sẻ.

Sự thay đổi này giúp GDNN và GDTX dần được nhìn nhận cởi mở hơn. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, vẫn còn những hạn chế cần khắc phục. Một số trung tâm GDNN-GDTX chưa đồng đều về chất lượng, cơ sở vật chất còn chênh lệch giữa các đơn vị. Bên cạnh đó, định kiến xã hội về việc học nghề vẫn tồn tại, khi nhiều người cho rằng đây là lựa chọn “thấp hơn” so với đại học.

Ngoài ra, không phải học sinh 15 tuổi nào cũng đủ trưởng thành để xác định nghề nghiệp tương lai. Nếu lựa chọn theo phong trào hoặc thiếu hiểu biết, các em có thể dễ chán nản hoặc thay đổi giữa chừng. Vì vậy, vai trò định hướng của gia đình và nhà trường là yếu tố then chốt.

Các chuyên gia nhấn mạnh, việc đa dạng hóa lộ trình sau THCS là xu hướng tất yếu, giúp phân luồng hiệu quả và đáp ứng nhu cầu nhân lực của xã hội. Tuy nhiên, điều quan trọng nhất không nằm ở việc chọn con đường nào, mà là sự phù hợp với năng lực từng học sinh.

Khi được định hướng đúng, học sinh có thể phát huy thế mạnh, giảm áp lực học tập và có lộ trình phát triển bền vững. Thực tế cũng cho thấy nhiều học sinh theo học giáo dục thường xuyên hoặc học nghề đã sớm có việc làm ổn định, trong khi một số học sinh theo lộ trình học thuật truyền thống lại gặp khó khăn nếu thiếu định hướng rõ ràng. Vì vậy, thay vì xem THPT công lập là con đường duy nhất, phụ huynh cần coi giáo dục nghề nghiệp là một lựa chọn bình thường, có giá trị tương đương trong hệ thống giáo dục.