Nhiều nhà xuất bản có nguy cơ xóa sổ

Khó quản lý thị trường xuất bản hiện nay.

Nhiều lo lắng về sự xáo trộn của thị trường xuất bản trong nước đang được đặt ra. Song cũng từ câu chuyện có quá nhiều NXB không đủ điều kiện hoạt động, dư luận cho rằng lẽ ra việc sắp xếp những NXB “nhiều không” ấy phải tiến hành từ lâu.

Cơ quan chủ quán ngó lơ, các NXB làm liều

Theo thông tin từ Cục Xuất bản, in và phát hành (Bộ TT&TT), hiện chỉ có 24/63 NXB đủ điều kiện hoạt động theo quy định của Luật Xuất bản. Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi không thể liệt kê hết danh sách các NXB đó, chỉ biết rằng, việc bị đứng trước nguy cơ “giải thể” không phải chờ cho đến thời điểm này mới thành vấn đề “nóng”.

Trước đó, kể từ ngày 1/3/2014 - khi Nghị định 195 vừa nói ở trên có hiệu lực thi hành, những khó khăn trong việc xin cấp đổi giấy phép lẽ ra đã được các NXB tiên lượng. Cũng theo Nghị định 195, nguyên nhân chính khiến các NXB không đủ điều kiện điều kiện hoạt động là do không đáp ứng được các tiêu chí sau đây (qui định tại điều 8- chương II): Trụ sở của NXB có diện tích từ 200m2 sử dụng trở lên; có ít nhất 5 tỷ đồng để bảo đảm hoạt động xuất bản; có đủ trang thiết bị để tổ chức xuất bản. Trong quá trình hoạt động, cơ quan chủ quản của NXB có trách nhiệm duy trì các điều kiện quy định hoạt động của NXB trực thuộc… Cùng với đó là những qui định cụ thể về chức danh lãnh đạo của các NXB mà rất nhiều đơn vị không đáp ứng được.

Năm 2014, nhân việc xử lý vi phạm tại NXB Văn hóa - Thông tin, nhiều điều đã được vỡ lẽ. Xin được nói lại cho rõ là NXB Văn hóa - Thông tin đã tồn tại gần 60 năm kể từ khi thành lập đến nay (1957). Sau nhiều lần tách - nhập với những tên gọi khác nhau, từ năm 1992 tên gọi của NXB Văn hóa - Thông tin được ấn định cho tới hiện nay.

Một NXB trực thuộc Bộ VHTT&DL với những nhiệm vụ chính trị đã được qui định rõ: “Xuất bản, nhận ủy thác xuất bản và phát hành các loại xuất bản phẩm bao gồm sách, tranh ảnh, văn hóa phẩm kể cả băng video và cassette về văn hóa, thông tin nhằm giới thiệu những thành tựu và tinh hoa văn hóa của Việt Nam và thế giới; thông báo, giới thiệu và tuyên truyền cổ động đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước về chính trị, kinh tế, khoa học kỹ thuật, văn hóa xã hội cho quảng đại quần chúng nhân dân trong cả nước, người Việt Nam ở nước ngoài và người nước ngoài có nhu cầu”. Nhưng thời gian vừa qua đơn vị này đã tung ra thị trường những xuất bản phạm luật, chưa được kiểm định về nội dung, chất lượng… điều đó đã và sẽ gây ra những hệ lụy khôn lường cho bạn đọc, cho xã hội.

Khi thực hiện bài viết này, chúng tôi đã tìm hiểu và được biết thêm, suốt thời gian qua, NXB Văn hóa - Thông tin duy trì hoạt động trong tình trạng khó khăn: gần 2 năm cho nhân viên nghỉ không lương, duy trì cán bộ chủ chốt 12 người và được hưởng 64% lương. NXB Văn hóa - Thông tin dù trực thuộc Bộ VHTT&DL, nhưng không được trang bị từ trụ sở đến tài chính, nên đơn vị buộc phải chọn hình thức liên kết xuất bản để duy trì hoạt động.

Trong năm 2014 việc xử phạt NXB Thời đại (trực thuộc Hội Xuất bản Việt Nam) theo yêu cầu của Bộ TT&TT, cho đến nay cũng ở thế chung chiêng. Hội Xuất bản Việt Nam cũng coi việc xử lý sai phạm xuất bản như việc của một cơ quan khác, chứ Hội không liên quan... Ông Nguyễn Kiểm, Phó Chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam thì cho rằng, những sai phạm trong liên kết xuất bản không thể qui cho một mình NXB mà là trách nhiệm của tất cả, gồm cơ quan chủ quản, cơ quan chỉ đạo, quản lý, cơ sở phát hành, cơ sở in ấn...

Mới đây, tại Hội nghị giao ban công tác 6 tháng đầu năm của ngành xuất bản, nhiều NXB có mác cơ quan Nhà nước chủ quản cũng phản ánh về tình trạng họ đã phải tự thân vận động suốt nhiều năm qua. Ông Lưu Xuân Lý, Giám đốc NXB Văn hóa Dân tộc (trực thuộc Bộ VHTT&DL) cho rằng, hiện qui định chỉ ghi chung chung là cơ quan chủ quản phải chịu trách nhiệm duy trì hoạt động của các NXB. Nhưng cũng phải hiểu nếu là doanh nghiệp thì họ mới có đủ tiền cấp cho NXB trực thuộc được được.

Còn đại diện NXB Đại học Huế cho rằng, với những nhiệm vụ được đặt ra rất nặng nề như: đảm bảo yêu cầu tuyên truyền chủ trương, đường lối chính sách của Đảng, Nhà nước; đồng thời cũng đảm bảo về mặt doanh thu- nhưng trong điều kiện tự hạch toán hiện nay, đó là những nhiệm vụ quá khó khăn.

Lộ trình đổi mới hoạt động đã có từ lâu

Chỉ còn chưa đầy 1 tháng nữa, khi hết thời hạn cấp đổi giấy phép hoạt động mà các NXB không đáp ứng được các yêu cầu của Nghị định 195 thì số phận sẽ ra sao? Chúng tôi đã tìm hiểu trường hợp cụ thể của một số NXB trực thuộc Bộ VHTT&DL. Đơn cử như NXB Âm nhạc, tới đây đơn vị sẽ không còn tồn tại nữa. Hơn một nửa trong số 200 biên chế của đơn vị sẽ phải nghỉ hưu sớm, hoặc phải chuyển sang công việc khác.

Theo kế hoạch, tới đây 3 đơn vị gồm: NXB Văn hóa - Thông tin, NXB Âm nhạc, NXB Văn hóa dân tộc sẽ được sáp nhập làm một, và được chuyển đổi sang hình thức hoạt động Công ty TNHH một thành viên. Nhưng cho đến thời điểm hiện tại, ngay cả những người trong cuộc cũng chưa hề có sự chuẩn bị sẵn sàng, hoặc thông tin về việc sáp nhập này cũng còn rất mù mờ.

Chiều 3/8 phóng viên Báo Đại Đoàn Kết đã trao đổi với ông Lê Tiến Dũng, nguyên Phó Giám đốc NXB Văn hóa - Thông tin, ông cho biết hiện đã chuyển công tác khác. Vì thế mà ông cũng không nắm rõ hiện nay ai đang quản lý đơn vị này. Ngoài ông Dũng, một Phó Giám đốc khác của NXB Văn hóa - Thông tin là bà Vũ Thanh Việt cũng đã chuyển công tác sang một cơ quan khác.

Vậy kế hoạch sáp nhập các đơn vị xuất bản có phải là sự đường đột quá không? Trước đó, từ năm 2009, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt kế hoạch sắp xếp, đổi mới công ty nhà nước thuộc Bộ VHTT&DL giai đoạn 2009-2010 (theo tinh thần Quyết định 1587/QĐ- TTg).

Theo đó, từ 6 năm trước Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo sáp nhập các NXB Văn hóa - Thông tin, NXB Âm nhạc với NXB Văn hóa dân tộc - sau khi chuyển các NXB Văn hóa - Thông tin và NXB Âm nhạc thành Công ty TNHH một thành viên. Người lao động dôi dư khi thực hiện sáp nhập các NXB này được hưởng chế độ quy định tại Nghị định số 91/2010/NĐ-CP ngày 20/8/2010 của Chính phủ quy định chính sách đối với người lao động dôi dư khi sắp xếp lại công ty TNHH một thành viên do Nhà nước làm chủ sở hữu. Thủ tướng Chính phủ cũng chỉ đạo, những công ty không đủ điều kiện cổ phần hóa thì thực hiện bán, giải thể hoặc phá sản doanh nghiệp…

Như vậy, chủ trương đã có, nhưng nhiều năm qua, sự chây ì trong đổi mới hoạt động của một số đơn vị xuất bản, cũng như thiếu chỉ đạo sát sao từ cơ quan chủ quản đã đẩy hoạt động của những đơn vị này vào tình trạng “nước đến chân mới nhảy”. Hơn nữa, việc tồn tại những đơn vị xuất bản núp bóng của các cơ quan nhà nước - nhưng không đủ điều kiện hoạt động trong thời gian quá dài, đã góp phần làm cho thị trường xuất bản khó quản lý. Nguyên nhân lớn nhất là nhiều NXB đã “bán cái” cho các đơn vị tư nhân, buông xuôi khâu kiểm định chất lượng và nội dung xuất bản phẩm.

Chúng tôi sẽ tiếp tục trở lại vấn đề này.