Những điểm mới của Luật Báo chí và chế tài pháp lý

Ngày 9/9, tại TPHCM, Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí, Hội Nhà báo Việt Nam tổ chức tọa đàm “Những điểm mới của Luật Báo chí và chế tài pháp lý: Nhận diện rủi ro, bảo vệ đạo đức nghề báo”.

Tòa soạn và nhà báo chịu trách nhiệm khi sử dụng AI

Phát biểu khai mạc tọa đàm, nhà báo Trần Trọng Dũng, Phó Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam cho biết, sự phát triển của công nghệ số, mạng xã hội, AI và các nền tảng truyền thông mới đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin.

Trong môi trường số, một thông tin sai lệch có thể lan truyền rất nhanh, nội dung vi phạm có thể bị sao chép, phát tán trên nhiều nền tảng. Hậu quả không chỉ là nguy cơ bị xử phạt mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín của cơ quan báo chí và niềm tin của công chúng.

Trong khi đó, ông Nguyễn Văn Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Báo chí (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho biết, Luật Báo chí 2025 mở rộng không gian hoạt động của cơ quan báo chí trên môi trường số, cho phép mở các kênh trên không gian mạng với nhận diện thống nhất, tạo điều kiện hình thành hệ sinh thái báo chí.

Luật Báo chí cũng quy định rõ hơn vai trò của Hội Nhà báo Việt Nam trong việc kết luận hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp. Từ ngày 1/1/2027, người được cấp thẻ nhà báo lần đầu phải trải qua lớp bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí và đạo đức nghề nghiệp.

Liên quan đến báo chí sử dụng AI, ông Hiếu lưu ý Luật Báo chí 2025 và Nghị định 237/2026/NĐ-CP yêu cầu việc sử dụng AI trong thu thập, sản xuất, biên tập, phân phối nội dung phải tuân thủ pháp luật. Nội dung do AI tạo ra hoặc hỗ trợ tạo ra phải được kiểm chứng, rà soát; cơ quan báo chí vẫn chịu trách nhiệm về tính xác thực và tính hợp pháp của sản phẩm.

Nhà báo Nguyễn Đức Hiển, Phó Tổng Biên tập Báo Sài Gòn Giải Phóng nhấn mạnh: “AI không có khả năng xác minh thay nhà báo”. Theo ông Hiển, AI có thể hỗ trợ tóm tắt tài liệu, dịch thuật, đề xuất tiêu đề, phân tích dữ liệu, tạo hình ảnh, âm thanh, video nhưng cũng có thể tạo ra những dữ kiện sai nhưng lại có vẻ "rất thuyết phục" (ảo giác AI).

Khi thông tin sai được xuất bản, AI không thể đứng ra cải chính, chịu kỷ luật, bồi thường hay chịu trách nhiệm pháp lý thay cơ quan báo chí. Do đó, người trực tiếp sử dụng AI phải chịu trách nhiệm về mức độ can thiệp của công cụ này vào nội dung.

“AI không được tác động vào sự thật mà chỉ giúp rút ngắn thời gian lao động, tăng khả năng diễn đạt” - ông Hiển nói, đồng thời cho rằng tòa soạn cần có bộ phận pháp chế để xây dựng, giám sát và cập nhật quy định về sử dụng AI.

Cần “bộ lọc” nhiều lớp để giảm rủi ro pháp lý

Từ thực tiễn hoạt động nghề báo, nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật, Phó Trưởng ban Báo Nhân Dân điện tử cho biết, hoạt động xuất bản hiện đối mặt với nhiều nhóm rủi ro, gồm chính trị, tư tưởng; bản quyền, dữ liệu cá nhân; thương mại và trí tuệ nhân tạo.

Đặc biệt, AI có thể bịa đặt số liệu, thông tin nhưng trình bày với cách diễn đạt rất thuyết phục, khiến người dùng khó nhận biết nếu không kiểm chứng.

Báo Nhân Dân đã xây dựng quy trình kiểm duyệt nhiều lớp trên hệ thống CMS. Người nhập liệu kiểm tra ban đầu về quy chuẩn, chính tả, tiêu đề; biên tập viên kiểm tra nội dung và kỹ thuật; kíp trưởng tiếp tục đối chiếu trước khi chuyển lãnh đạo phê duyệt. Sau khi xuất bản, Ban Hậu kiểm tiếp tục rà soát. Theo ông Nhật, đạo đức nghề nghiệp phải được xem là một “bộ lọc tự thân” của người làm báo.

Nhà báo Ngô Thị Ngọc Hạnh, Giám đốc Báo và Phát thanh, truyền hình Đồng Tháp lưu ý, việc đưa dữ liệu vào các công cụ AI còn tiềm ẩn nguy cơ lộ dữ liệu cá nhân, xâm phạm quyền nhân thân, bản quyền hoặc thông tin mật. Vì vậy, mỗi tòa soạn cần có quy chế cụ thể về dữ liệu nào được phép đưa vào AI và dữ liệu nào tuyệt đối không được sử dụng.

Trong khi đó, nhà báo Lâm Quang Hiếu, Tổng Biên tập Tạp chí Tri thức (Znews.vn) cho rằng, quy định về dán nhãn nội dung sử dụng AI đã được đặt ra nhưng cách thức thực hiện vẫn cần hướng dẫn cụ thể hơn, nhất là đối với infographic và các sản phẩm báo chí có sử dụng AI để tạo hình ảnh.

Tại tọa đàm, ông Nguyễn Ngọc Hồi, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM cho rằng, mạng xã hội cũng là cơ hội để báo chí đưa thông tin chính thống đến công chúng. TPHCM dự kiến công khai danh sách tài khoản mạng xã hội của các cơ quan báo chí đến tận khu phố để người dân dễ nhận diện nguồn tin chính thống.

Theo ông Hồi, TPHCM đang vận hành phần mềm lắng nghe mạng xã hội nhằm phát hiện thông tin trùng lắp, sai sót. Thành phố cũng dự kiến xây dựng ứng dụng cung cấp danh sách phóng viên tác nghiệp trên địa bàn, giúp địa phương, doanh nghiệp có thể tra cứu, xác minh thông tin và góp phần bảo đảm hoạt động tác nghiệp đúng quy định.

Kết luận tọa đàm, nhà báo Trần Trọng Dũng đề nghị các cơ quan báo chí cần chủ động nhận diện rủi ro, xây dựng “bộ lọc” để bảo đảm tính chính xác, an toàn thông tin và tuân thủ pháp luật. Ông Dũng cũng đề xuất các tòa soạn bố trí nhân sự kiêm nhiệm hoặc phóng viên có chuyên môn pháp luật để tham mưu pháp lý cho ban biên tập. Bởi vì trong kỷ nguyên AI, công nghệ có thể hỗ trợ nhà báo làm việc nhanh hơn, nhưng trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm nghề nghiệp cuối cùng vẫn thuộc về con người và cơ quan báo chí.