Nobel Vật lý 2026 vinh danh nhà khoa học “săn” hạt bí ẩn từ vũ trụ

Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển quyết định trao Giải Nobel Vật lý năm 2026 cho Francis Halzen “vì những đóng góp mang tính quyết định đối với Đài quan sát Neutrino IceCube và việc phát hiện các neutrino năng lượng cao có nguồn gốc từ vũ trụ”.

Nhà khoa học Francis Halzen (82 tuổi), sinh tại Bỉ, hiện làm việc tại Đại học Wisconsin-Madison, Mỹ. Ông là một nhà khoa học hàng đầu trong việc phát triển vật lý tia vũ trụ và vật lý hạt thiên văn từ những năm 1970.

Ông Francis Halzen đã đặt nền móng cho một lĩnh vực thiên văn học hoàn toàn mới với ý tưởng sử dụng lớp băng vĩnh cửu tại Nam Cực để phát hiện những hạt bí ẩn mang tên neutrino. Ý tưởng này đã dẫn đến sự ra đời của Đài quan sát Neutrino IceCube, công trình cho phép các nhà khoa học phát hiện và theo dõi những neutrino bắt nguồn từ các vùng xa xôi của vũ trụ.

Francis Halzen nhận ra có thể dùng băng ở Cực Nam để theo dõi neutrino, còn gọi là “hạt ma”. Tầm nhìn và khả năng lãnh đạo khoa học của ông là nền tảng cho Đài quan sát Neutrino IceCube - khối băng hình lập phương có thể tích một km3, trang bị cảm biến ánh sáng. Nhờ IceCube, các nhà nghiên cứu có thể bắt giữ neutrino từ những quá trình có năng lượng cực lớn trong vũ trụ xa xôi.

Trước đó, các nhà khoa học Karl Deisseroth (Mỹ), Peter Hegemann và Georg Nagel (Đức) đã được trao Giải Nobel Y sinh năm 2026 nhờ những khám phá dẫn đến sự ra đời của kỹ thuật quang di truyền (optogenetics) - phương pháp cho phép “bật hoặc tắt” hoạt động của từng tế bào thần kinh riêng lẻ trong não bộ của sinh vật sống.

Nobel là giải thưởng quốc tế do Quỹ Nobel tại Stockholm lập ra từ năm 1901 dựa trên tài sản của Alfred Nobel, nhà phát minh kiêm doanh nhân Thụy Điển. Giải được trao thường niên cho những cá nhân và tổ chức có cống hiến nổi bật trong các lĩnh vực Y sinh, Hóa học, Vật lý, Văn học, Hòa bình. Năm 1968, Ngân hàng Trung ương Thụy Điển lập ra Giải thưởng của Ngân hàng Thụy Điển cho Khoa học kinh tế để tưởng nhớ Nobel, còn gọi là giải Nobel Kinh tế.  Năm nay, số tiền thưởng cho mỗi hạng mục là 12 triệu kronor Thụy Điển (khoảng 1,2 triệu USD), tăng 1 triệu kronor so với năm 2025.