Nỗi lo bản quyền sách nói

Hệ sinh thái mới

Trong kỷ nguyên số, khi quỹ thời gian của mỗi người bị chia nhỏ, không thể phủ nhận sách nói đã trở thành một hệ sinh thái tiện ích trong việc tiếp cận văn hóa đọc. Minh chứng rõ nhất năm 2024 doanh thu của thu của sách nói đạt mốc 102 tỷ. Chỉ sau đó 1 năm con số này tăng trưởng khi đạt khoảng 430 tỷ đồng, với 20,3 triệu lượt người dùng trong năm 2025. Không những vậy, bên cạnh các nền tảng thuộc như YouTube, TikTok, Spotify, thị trường sách nói cũng đang mở rộng không gian tiếp cận với khán giả như Voiz FM, Fonos, Mytun, Waka… với sự đồng hành của các đơn vị xuất bản lớn của Việt Nam.

Theo ông Nguyễn Nguyên - Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bộ VHTTDL), sách nói là giải pháp quan trọng để lan tỏa văn hóa đọc, giúp độc giả tiếp cận tri thức trong mọi không gian và thời gian bận rộn. Sách nói đã giúp khái niệm “đọc” không còn bó hẹp ở việc nhìn bằng mắt mà mở rộng sang nghe bằng tai, giúp người dân tiếp cận tri thức trong mọi hoàn cảnh. Chúng ta không nên quá khắt khe trong việc định nghĩa “đọc”. Đọc bằng mắt hay nghe bằng tai đều là quá trình tiếp nhận tri thức. Sách nói không thay thế sách giấy, nó là đôi cánh giúp tri thức bay xa hơn.

Ông Nguyên cũng đánh giá cao việc sử dụng các nền tảng ứng dụng AI để tạo giọng đọc tự nhiên, giúp giảm chi phí sản xuất và tăng tốc độ đưa sách đến tay người dùng. Công nghệ không phải là kẻ thù của sách truyền thống, mà là cơ hội để sách hồi sinh.

Gian nan câu chuyện bản quyền

Dù có tiềm năng lớn, nhưng thị trường sách nói tại Việt Nam cũng đang phải đối mặt với những thách thức. Trong đó, vấn nạn vi phạm bản quyền đang trở thành rào cản lớn cho nhiều đơn vị phát hành. Hiện nay, sách nói lậu trên YouTube, Telegram và các ứng dụng lậu khiến các đơn vị chính quy thất thoát hàng chục tỷ đồng mỗi năm. Theo thống kê chưa đầy đủ từ các nhà phát hành chính thống, có đến hơn 90% nội dung sách nói đang lưu hành trên không gian mạng Việt Nam là không có bản quyền.

Chưa kể, có một thực tế hiện nay việc bảo vệ bản quyền trên môi trường số vẫn còn nhiều lỗ hổng pháp lý. Chỉ cần gõ tên một cuốn sách bán chạy lên thanh tìm kiếm, người dùng sẽ nhận về hàng trăm kết quả từ các nguồn không chính thống. Trên YouTube và Spotify hiện nay nhiều cá nhân tự ý đọc lại sách giấy, thu âm bằng thiết bị thô sơ rồi đăng tải để thu tiền quảng cáo. Những kênh này thường đặt tên như “Kho tàng tri thức”, “Sách nói hay mỗi ngày”… để đánh lừa người nghe. Hay các hội nhóm kín trên Telegram và Facebook, các tập tin âm thanh được nén và chia sẻ hoàn toàn miễn phí. Đây là nơi khó kiểm soát nhất vì tính chất ẩn danh và lan truyền nhanh.

Nghiêm trọng hơn, các sản phẩm sách nói lậu thường có giọng đọc vô hồn, sai lỗi chính tả, ngắt nghỉ không đúng chỗ, thậm chí cắt xén nội dung. Điều này làm giảm giá trị của cuốn sách và khiến độc giả có cái nhìn sai lệch về tác phẩm. Chưa kể, các nhà xuất bản lớn trên thế giới như Penguin Random House hay HarperCollins rất khắt khe về bản quyền. Nếu tình trạng vi phạm tại Việt Nam không được cải thiện, họ sẽ từ chối cấp phép, khiến độc giả trong nước mất cơ hội tiếp cận những tinh hoa tri thức mới nhất của nhân loại. Ngoài ra, thói quen nghe sách nói miễn phí của người sử dụng đang tiếp tay cho các kênh sách nói lậu.

Một trong những người quyết liệt bảo vệ bản quyền cho sách nói, theo CEO Lê Hoàng Thạch của Voiz FM nhìn nhận, “kẻ thù” lớn nhất của nền tảng sách nói không phải là các ứng dụng đối thủ, mà là các nền tảng như YouTube, Spotify nơi người dùng tự ý đọc và đăng tải sách lậu. Một nền tảng chính thống phải trả hàng nghìn USD cho bản quyền, trong khi các cá nhân đọc lậu thu lợi bất chính từ quảng cáo mà không bị xử lý triệt để. Thời gian qua Voiz FM đã phát triển các hệ thống rà soát tự động để phát hiện nội dung của mình bị vi phạm trên mạng xã hội.

Theo đó, Voice FM đã gỡ hơn 50.000 nội dung vi phạm, trong đó khoảng 20% là các tác phẩm của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh. Vi phạm bản quyền sách nói xuất hiện chủ yếu trên các nền tảng YouTube, Spotify, ứng dụng Apple, Google và các website tự lập. “Nếu chúng ta tiếp tục nghe lậu, chúng ta đang gián tiếp “bóp nghẹt” những ý tưởng mới từ các tác giả. Ở Việt Nam, làm nội dung bản quyền giống như việc bạn trồng một cái cây giữa ngã tư đường, vừa phải chăm sóc nó, vừa phải cầm gậy canh chừng kẻ trộm” - ông Thạch nói.

Giải pháp bền vững cho cuộc chiến bảo vệ bản quyền sách nói không nằm ở các thuật toán hay chế tài xử phạt, mà nằm ở chính ý thức của người dùng. Ông Nguyễn Nguyên cho rằng, bảo vệ bản quyền chính là bảo vệ danh dự của người đọc. Để thị trường sách nói Việt Nam thực sự vươn tầm, cần có sự chung tay của ba bên là nhà nước siết chặt kỷ cương, doanh nghiệp không ngừng nâng cao chất lượng, và người tiêu dùng nói không với “hàng lậu”. Tri thức chỉ thực sự có giá trị khi nó được tôn trọng. Và tôn trọng bản quyền chính là bước đầu tiên để xây dựng một xã hội văn minh, nơi những giá trị sáng tạo được bảo vệ và tỏa sáng.