Nông sản sinh thái: Đáp ứng tiêu chuẩn để làm chủ thị trường

Ông Lê Hoàng Tài  - Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công thương) đã có cuộc trò chuyện với Báo Đại đoàn kết liên quan đến vấn đề này.

Theo ông, hoạt động xúc tiến thương mại cần được đổi mới như thế nào để chuyển lợi thế về năng suất, sản lượng và chất lượng của nông sản sinh thái Việt Nam thành lợi thế cạnh tranh thực sự trên thị trường quốc tế?

Ông Lê Hoàng Tài: Mở rộng thị trường và kết nối giao thương vẫn là chức năng cốt lõi, xuyên suốt của hoạt động xúc tiến thương mại (XTTM). Hội chợ, triển lãm, giao thương, nghiên cứu thị trường… vẫn phát huy hiệu quả rõ rệt. Đổi mới XTTM vì vậy không phải là thay thế những phương thức đã được kiểm chứng, mà là đổi mới cách tổ chức, nâng cao chất lượng và hiệu quả thực chất của các hoạt động đó.

Trong bối cảnh mới, theo tôi, có thể tập trung vào một số hướng.

Trước hết là nâng cao chất lượng và tính chuyên sâu của hoạt động XTTM. Thay vì kết nối theo diện rộng, đôi khi còn dàn trải, cần tìm hiểu kỹ hơn nhu cầu, tiêu chuẩn và xu hướng của từng thị trường, từng nhóm sản phẩm. Khi đó, doanh nghiệp (DN) có thể tiếp cận đúng hệ thống phân phối, nhà nhập khẩu và nhóm khách hàng đang thực sự quan tâm đến sản phẩm sinh thái.

Thứ nữa là đẩy mạnh chuyển đổi số. Công nghệ số giúp mở rộng khả năng tiếp cận đối tác, cập nhật thông tin thị trường nhanh hơn, đồng thời quản lý dữ liệu về doanh nghiệp và người mua một cách hệ thống. Từ đó, XTTM có thể chuyển dần từ những hoạt động mang tính đơn lẻ sang quá trình kết nối liên tục, có dữ liệu và có thể đánh giá được hiệu quả.

Bên cạnh đó, cần tăng cường sự liên kết giữa các khâu. Một cuộc kết nối sẽ khó đạt hiệu quả nếu DN chưa được chuẩn bị đầy đủ thông tin về thị trường, tiêu chuẩn, sản phẩm, bao bì hay thương hiệu. Và sau khi kết nối, việc duy trì quan hệ với đối tác cũng rất quan trọng. Vì vậy, XTTM cần được nhìn như một quá trình xuyên suốt, thay vì chỉ dừng lại ở một cuộc gặp hay một sự kiện.

Cuối cùng, cần gắn XTTM với xây dựng thương hiệu và câu chuyện của sản phẩm. Nông sản sinh thái Việt Nam có những lợi thế riêng về đa dạng sinh học, tri thức canh tác bản địa và những vùng nguyên liệu đặc trưng. Đây là những chất liệu có giá trị để hình thành thương hiệu, thông qua chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể hoặc thương hiệu gắn với từng vùng, từng ngành hàng. Khi tạo được bản sắc riêng, sản phẩm sẽ có thêm cơ hội cạnh tranh bằng giá trị.

Đối với các sản phẩm nông nghiệp sinh thái, tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc... ngày càng trở thành điều kiện quan trọng để bước vào các thị trường cao cấp. Cục XTTM có những giải pháp gì để hỗ trợ DN xây dựng thương hiệu và đáp ứng các tiêu chuẩn này, qua đó nâng giá trị và giá bán của sản phẩm?

Với các sản phẩm nông nghiệp sinh thái, những yêu cầu về tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc, chứng nhận môi trường hay kiểm soát phát thải ngày càng trở thành điều kiện quan trọng để bước vào những phân khúc thị trường có giá trị cao. Ở nhiều thị trường phát triển, đây gần như đã trở thành một tấm “giấy thông hành”.

Tuy vậy, việc đáp ứng các tiêu chuẩn, quy chuẩn hay thực hiện chứng nhận trước hết vẫn là trách nhiệm của DN, hợp tác xã và các cơ quan chuyên ngành. Vai trò của XTTM là giúp DN tiếp cận thông tin sớm hơn, hiểu đúng hơn những yêu cầu của từng thị trường, từ đó có sự chuẩn bị phù hợp và tránh những khoản đầu tư chưa thực sự cần thiết.

Quan trọng hơn, XTTM cần góp phần giúp những giá trị vốn có của sản phẩm – từ chất lượng, phương thức sản xuất xanh đến tính bền vững – được thị trường nhìn nhận và trả giá tương xứng. Khi đó, tiêu chuẩn không chỉ là điều kiện để sản phẩm có thể bước vào thị trường, mà còn có thể trở thành một phần giá trị của sản phẩm.

Theo hướng này, Cục XTTM sẽ chú trọng hơn đến việc cung cấp thông tin và cảnh báo thị trường, giúp DN nắm bắt các yêu cầu, tiêu chuẩn cũng như xu hướng tiêu dùng xanh của từng thị trường, từng ngành hàng.

Bên cạnh việc đáp ứng tiêu chuẩn, câu chuyện xây dựng thương hiệu cũng cần được đặt trong mối liên hệ chặt chẽ với yêu cầu của thị trường. Những câu chuyện về vùng nguyên liệu, cách thức sản xuất, nguồn gốc sản phẩm hay những giá trị về môi trường cần được kể một cách rõ ràng, có căn cứ và dễ nhận diện đối với thị trường quốc tế.

Cục XTTM cũng sẽ tiếp tục hỗ trợ DN, hợp tác xã kết nối với các nhà nhập khẩu, hệ thống phân phối và những đối tác quan tâm đến sản phẩm xanh thông qua hội chợ, triển lãm, giao thương, khảo sát thị trường cũng như các nền tảng số. Những hoạt động này không chỉ mở thêm cơ hội tìm kiếm đối tác, mà còn giúp DN lắng nghe trực tiếp thị trường, hiểu người mua đang cần gì để từ đó điều chỉnh sản phẩm cho phù hợp hơn.

Việt Nam đã trở thành một trong những nước xuất khẩu lớn trên thế giới đối với nhiều mặt hàng nông sản, nhưng giá trị gia tăng và khả năng xây dựng thương hiệu quốc tế của nhiều sản phẩm còn hạn chế. Đâu là nguyên nhân cốt lõi và XTTM cần làm gì để nông sản Việt Nam chuyển từ “xuất khẩu nhiều” sang “bán được giá cao và có thương hiệu”?

Vấn đề đặt ra hiện nay không phải là xuất khẩu nhiều hơn mà là chuyển lợi thế về sản lượng thành lợi thế về giá trị, thương hiệu và vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Đối với hoạt động XTTM, tôi cho rằng cần tiếp tục làm tốt chức năng cốt lõi là mở rộng thị trường và kết nối DN với người mua, đối tác quốc tế, nhưng phương thức cần được nâng lên theo tinh thần GoGlobal: nghiên cứu sâu hơn từng thị trường, từng phân khúc để xác định nơi sản phẩm Việt Nam có lợi thế về giá trị; tăng cường kết nối với các hệ thống phân phối, chuỗi bán lẻ và đối tác chiến lược thay vì dừng ở giao dịch đơn lẻ; đẩy mạnh xúc tiến thương hiệu, trong đó tiêu chuẩn xanh, môi trường, phát thải là điều kiện nền để “vào cuộc chơi”.

Với nông sản, chúng ta không đặt vấn đề giảm sản lượng xuất khẩu - đó vẫn là lợi thế cần giữ vững - mà trên nền tảng đã có, từng bước nâng giá trị của mỗi đơn vị sản phẩm. Đó cũng là tinh thần GoGlobal: từ “đưa hàng Việt Nam ra thế giới” tiến tới “đưa doanh nghiệp Việt Nam ra thế giới”.

Trong thời gian tới, Cục XTTM sẽ ưu tiên những thị trường và nhóm sản phẩm nông nghiệp sinh thái nào? Cục có định hướng hay chương trình cụ thể nào để đưa các sản phẩm này vào hệ thống phân phối, bán lẻ và thương mại điện tử quốc tế?

Về định hướng thị trường, theo tôi có thể chia thành hai nhóm. Với các thị trường truyền thống và chiến lược, mục tiêu không chỉ là duy trì quy mô mà quan trọng hơn là nâng cao chất lượng tăng trưởng. Tại Liên minh châu Âu, Hiệp định EVFTA đang mở ra cơ hội để thúc đẩy quá trình “xanh hóa, chuẩn hóa” hàng hóa Việt Nam. Trong đó, những nhóm sản phẩm như cà phê, hạt điều, rau quả, gia vị hay thủy sản chế biến sẽ được chú trọng hơn, nhất là khi gắn với truy xuất nguồn gốc và giảm phát thải.

Tại Trung Quốc, cách tiếp cận cũng đang được điều chỉnh theo hướng cụ thể hơn, tăng cường tiếp cận từng khu vực, đẩy mạnh xuất khẩu chính ngạch và thương mại điện tử xuyên biên giới, đồng thời thúc đẩy việc ký kết các Nghị định thư về kiểm dịch. Với Hoa Kỳ, Nhật Bản và Hàn Quốc, dư địa được kỳ vọng nhiều hơn ở những sản phẩm có giá trị gia tăng cao...

Bên cạnh những thị trường quen thuộc, chúng ta cũng cần mở rộng sang các thị trường có nhiều tiềm năng tăng trưởng như Nam Á, Tây Á, gắn với Hiệp định CEPA Việt Nam - UAE, cùng với châu Phi và Mỹ La - tinh.

Ở góc độ XTTM, điều quan trọng hơn trong thời gian tới là giúp sản phẩm Việt Nam đi sâu hơn vào các hệ thống phân phối, bán lẻ và thương mại điện tử quốc tế. Đây cũng là một bước chuyển trong cách làm XTTM, phù hợp với tinh thần GoGlobal, khi DN không chỉ tìm kiếm đầu ra cho sản phẩm mà từng bước chủ động hơn trong việc tiếp cận và làm chủ thị trường.

Trân trọng cảm ơn ông!