Phát huy giá trị bảo tàng thông qua công nghệ số

Đem di sản lan tỏa tới công chúng

Thay vì phải đọc những dòng chú thích khô khan dưới tủ kính trưng bày, những “công dân số” được thỏa mãn nhu cầu khám phá và học tập qua các công cụ trực quan. Sự xuất hiện của màn hình cảm ứng, mã QR, thuyết minh tự động hay mạng xã hội đã biến các hiện vật từ trạng thái “im lặng” sang biết “kể chuyện” bằng cả hình ảnh, âm thanh và dữ liệu đa chiều. Người tham quan không chỉ dừng lại ở việc nhìn ngắm thụ động mà còn có thể chạm, nghe và tương tác. Trải nghiệm học tập đan xen giải trí này đã đánh trúng tâm lý thích sự mới mẻ của thanh thiếu niên.

Điển hình như tại Bảo tàng Hà Nội, công nghệ đã tạo nên một kho “tri thức mở” vượt không gian và thời gian. Các bạn trẻ không chỉ được ngắm nhìn hiện vật gốm từ thế kỷ XIX đặt cạnh các tác phẩm đương đại, mà còn có thể tương tác trên màn hình để tìm hiểu về Chiếu dời đô năm 1010 hay tận mắt theo dõi 6 công đoạn sản xuất gốm được số hóa sinh động. Dù nội dung và hiện vật thật vẫn là cốt lõi tạo nên cảm xúc, nhưng công nghệ chính là cầu nối giúp những hiện vật trăm năm tuổi thực sự “lên tiếng”, kể trọn vẹn câu chuyện của mình một cách hấp dẫn nhất. Hệ thống số hóa này còn cho phép cá nhân hóa hành trình trải nghiệm, giúp mỗi người tự chọn cách tiếp cận từ lướt nhanh đến khám phá sâu hơn từng lát cắt lịch sử.

Khi di sản được truyền tải bằng thứ ngôn ngữ hiện đại, gần gũi, bức tường rào cản thế hệ lập tức được xóa bỏ. Những trải nghiệm tương tác trực quan giúp người trẻ thực sự bị cuốn vào một hành trình khám phá văn hóa đầy thú vị. Chính từ sự tò mò, thích thú ban đầu ấy, họ sẽ dần thấu hiểu, nuôi dưỡng tình yêu và tự động hình thành ý thức trân trọng, gìn giữ di sản cha ông. Có thể nói, công nghệ số đang làm xuất sắc nhiệm vụ thay đổi định kiến về một không gian bảo tàng tĩnh lặng, xa cách, biến nơi đây thành một điểm đến văn hóa sống động và đầy sức hút.

Vượt qua không gian, thời gian

Bên cạnh việc hỗ trợ cho công tác trưng bày trực tiếp tại các không gian trưng bày, công nghệ số còn giúp các bảo tàng phá vỡ mọi giới hạn về không gian lẫn thời gian. Thông qua website, tour ảo 3D hay cơ sở dữ liệu số, công chúng ở bất cứ đâu cũng có thể tham quan trực tuyến. Tiện ích này mở ra cơ hội tiếp cận di sản cho người ở xa, người cao tuổi, học sinh hay du khách quốc tế chưa thể đến tận nơi. Không chỉ vậy, giới hạn về giờ hành chính cũng được xóa bỏ. Những “bảo tàng không ngủ” trên không gian mạng cho phép công chúng tự do khám phá hiện vật mọi lúc, mọi nơi chỉ với một chiếc điện thoại thông minh hay máy tính.

Số hóa hiện vật cũng là bước tiến lớn hỗ trợ đắc lực cho công tác nghiên cứu khoa học. Việc tạo lập các kho dữ liệu khổng lồ, có tính hệ thống cao giúp các nhà nghiên cứu, chuyên gia và sinh viên dễ dàng tra cứu, đối chiếu và phân tích tư liệu. Điều này không chỉ tiết kiệm tối đa thời gian, chi phí đi lại mà còn tạo ra sợi dây liên kết thông tin xuyên suốt giữa các bảo tàng, viện nghiên cứu và cơ quan lưu trữ.

Đặc biệt, trong bối cảnh nhiều hiện vật hữu hình quý hiếm đứng trước nguy cơ xuống cấp do tác động của môi trường, số hóa mang ý nghĩa sống còn đối với công tác bảo tồn. Bằng công nghệ quét 3D và chụp ảnh độ phân giải siêu cao, toàn bộ hình ảnh, cấu trúc, kích thước và hoa văn tinh xảo của hiện vật có thể được lưu giữ vĩnh viễn trên không gian số. Ngay cả khi hiện vật gốc không thể trưng bày thường xuyên để bảo quản, công chúng vẫn được chiêm ngưỡng trọn vẹn phiên bản số của chúng. Quá trình chuyển đổi này không chỉ giải quyết bài toán trước mắt mà còn tạo nền tảng vững chắc để các thiết chế văn hóa phát triển theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại.

Từ chính sách đến sự chung tay của cộng đồng

Dù mang lại những hiệu quả nhãn tiền, song bức tranh chuyển đổi số tại các bảo tàng hiện nay vẫn đang phải đối mặt với không ít thách thức. Việc trang bị hệ thống máy chủ, thiết bị 3D/VR, màn hình tương tác... đòi hỏi nguồn kinh phí khổng lồ mà không phải đơn vị nào cũng đủ tiềm lực đáp ứng. Hơn thế nữa, các bảo tàng đang phải đối mặt với tình trạng thiếu nhân sự chất lượng cao. Rất khó để tìm được đội ngũ vừa am tường lịch sử, văn hóa, lại vừa nhạy bén với công nghệ để có thể hiện đại hóa công tác trưng bày mà không làm mất đi hồn cốt nguyên bản của di sản.

Để tháo gỡ những điểm nghẽn này, thời gian qua, nhiều chính sách đã được ban hành, tạo bệ phóng cho các bảo tàng. Tiêu biểu là việc Chính phủ phê duyệt “Chương trình số hóa Di sản văn hóa Việt Nam giai đoạn 2021-2030”, mở ra hành lang pháp lý rõ ràng và định hướng ngân sách để các địa phương tăng tốc chuyển đổi số. Đây là một “cú hích” từ phía cơ quan quản lý để giải quyết bài toán nguồn lực.

Bên cạnh sự hỗ trợ từ cơ quan quản lý, cộng đồng doanh nghiệp và công chúng cũng có những đóng góp tích cực. Cụ thể, nhiều tập đoàn viễn thông, doanh nghiệp công nghệ thông tin đã cung cấp nền tảng số miễn phí hoặc giảm giá cho các bảo tàng. Các nhóm bạn trẻ, startup triển khai dự án quét 3D di tích, cổ vật và hiến tặng dữ liệu. Về phía công chúng, việc tích cực tham quan, trải nghiệm và lan tỏa hình ảnh di sản trên các nền tảng mạng xã hội như TikTok, Facebook chính là minh chứng rõ nét cho hiệu quả bước đầu của công cuộc số hóa.

Trong kỷ nguyên 4.0, việc ứng dụng công nghệ để phát huy giá trị bảo tàng đang trở thành xu hướng tất yếu. Nhờ công nghệ số, di sản vươn mình khỏi những không gian trưng bày tĩnh lặng để chạm đến cảm xúc của công chúng, đặc biệt là giới trẻ. Có thể thấy, khi được ứng dụng đúng hướng bằng tư duy đổi mới, công nghệ không hề làm thay đổi bản sắc của bảo tàng. Trái lại, nó đang thổi bùng sức sống, giúp những giá trị lịch sử, văn hóa của dân tộc được lan tỏa và trường tồn mạnh mẽ trong đời sống đương đại.