Phục dựng Điện Kính Thiên trên nền tảng những cứ liệu khảo cổ

Từ những dấu tích khảo cổ

Điện Kính Thiên từng là trung tâm của hoàng cung thời Lê tại Thăng Long. Công trình được xây dựng từ thế kỷ XV, đến cuối thế kỷ XIX bị phá hủy, hiện chỉ còn nền điện và hệ thống thềm bậc đá, là những dấu tích quan trọng của kiến trúc hoàng cung thời Lê.

Từ khi Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa thế giới năm 2010, công tác nghiên cứu, bảo tồn và khai quật khảo cổ được triển khai liên tục. Sau khoảng 15 năm, các nhà khoa học đã có thêm nhiều tư liệu về không gian trung tâm của Hoàng thành.

Đặc biệt, kết quả khai quật năm 2025 và 2026 giúp nhận diện rõ hơn quy mô, mặt bằng, cấu trúc và các thành phần của không gian Điện Kính Thiên thời Lê sơ và Lê Trung hưng. Cuộc khai quật gần đây còn làm rõ nền móng kiến trúc chính điện Kính Thiên thời Lê, đồng thời phát hiện dấu tích của các thời kỳ Lý, Trần và Tiền Thăng Long.

Theo ông Nguyễn Thanh Quang - Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội, những kết quả nghiên cứu, đặc biệt trong hai năm 2025 và 2026, đã tạo cơ sở khoa học quan trọng cho việc phục dựng Điện Kính Thiên.

Một bước chuẩn bị khác là xử lý các công trình hiện đại nằm trong vùng lõi di sản. UNESCO đã thông qua việc hạ giải có kiểm soát 6 tòa nhà đương đại tại khu vực này. Các công trình được số hóa trước và trong quá trình tháo dỡ để lưu trữ dưới dạng dữ liệu số, tạo mặt bằng cho nghiên cứu khảo cổ và không gian cho quá trình bảo tồn, phục hồi trục chính tâm Hoàng thành Thăng Long.

Trên cơ sở những kết quả nghiên cứu, UNESCO đồng thuận với định hướng phục dựng Điện Kính Thiên và không gian chính của điện. Việc này được đặt trong tầm nhìn chỉnh trang, tôn tạo trục trung tâm Hoàng thành Thăng Long, đồng thời gắn với chiến lược diễn giải để công chúng có thể hình dung rõ hơn về không gian quyền lực trung tâm của kinh thành xưa.

Phục dựng nhưng phải giữ cái gốc

Phục dựng Điện Kính Thiên không đơn thuần là dựng lại một công trình đã mất. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để quá trình này không làm tổn hại những giá trị còn lại, đặc biệt là các di tích gốc và tầng văn hóa dưới lòng đất. “Không phải làm ra mà tìm kiếm những gì cha ông để lại, bảo đảm đầy đủ, bảo tồn toàn bộ các di tích gốc để các thế hệ sau tiếp tục nghiên cứu”, ông Nguyễn Thanh Quang nhấn mạnh.

Theo Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội, bảo tồn nguyên trạng di tích gốc là một trong hai trụ cột của dự án bảo quản, tu bổ và phục dựng Điện Kính Thiên. Cùng với đó là bảo vệ tuyệt đối các tầng văn hóa dưới lòng đất để các thế hệ mai sau tiếp tục nghiên cứu.

Trụ cột thứ hai là phục dựng Điện Kính Thiên trên cơ sở khoa học và tính xác thực. Toàn bộ quá trình được xác định thực hiện theo Văn kiện Nara về tính xác thực và các hướng dẫn chuyên môn của UNESCO, ICOMOS.

Theo ông Quang, việc bảo tồn các dấu tích gốc không đồng nghĩa với dừng phát huy giá trị di sản. Hoàng thành Thăng Long cần có cách diễn giải phù hợp để giúp du khách hiểu rõ hơn những giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc còn lại.

Đây cũng là lý do phục dựng được đặt trong mối liên hệ với chiến lược diễn giải di sản. Phần lớn những gì còn lại tại Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long hiện là các phế tích, khiến người dân và khách du lịch khó hình dung về trung tâm quyền lực tối cao của đất nước trong thời kỳ quân chủ cũng như kiến trúc, mỹ thuật cung đình Việt Nam xưa.

Ngày 29/9, Hà Nội khởi công dự án phục dựng Điện Kính Thiên trong khuôn khổ Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về di sản và tính xác thực do Chính phủ Việt Nam và UNESCO đồng tổ chức. Việc khởi công diễn ra sau một quá trình nghiên cứu khảo cổ kéo dài, cùng nhiều bước chuẩn bị về bảo tồn, hạ giải công trình hiện đại, số hóa dữ liệu và hợp tác quốc tế.

Những nền móng, thềm bậc đá và dấu tích khảo cổ còn lại sẽ là cơ sở để quá trình phục dựng tiếp tục được đặt trên nền tảng của bằng chứng. Mục tiêu không chỉ là tạo dựng lại hình ảnh Điện Kính Thiên, mà còn bảo vệ những gì còn lại của di sản và giúp công chúng tiếp cận rõ hơn không gian trung tâm của Hoàng thành Thăng Long.