Quần thể mai vàng cổ thụ giữa rừng già

Quần thể mai ấy sinh trưởng ở độ cao khoảng 300m so với mực nước biển, thuộc khu vực thượng nguồn khe Làng An (xã Ba Lòng, tỉnh Quảng Trị). Nhiều cây gốc to gần đủ một vòng tay của người trưởng thành, cao trên 5m, với những vết nu như minh chứng cho quá trình sinh trưởng khắc nghiệt, bền bỉ mà chúng đã trải qua.

Quần thể mai vàng “trăm tuổi”

Từng theo cha đi rừng và được chỉ cho biết vị trí của quần thể mai vàng cách đây hàng chục năm, ông Hà Ngọc Thư (60 tuổi, trú tại xã Ba Lòng, tỉnh Quảng Trị) nhớ lại, ngay từ lúc ấy, ông đã thấy nhiều cây mai có gốc to lớn, thân hình kỳ dị, rễ mọc khỏe khoắn, bám chặt lấy đá núi.

Bị lôi cuốn bởi cảnh sắc và sự khác biệt ở nơi đây, ông Thư từng hỏi cha mình cùng nhiều vị cao niên về nguồn gốc của quần thể mai vàng này, nhưng những người được hỏi đều không biết rõ chúng xuất hiện từ khi nào, do con người mang đến trồng hay tự nhiên mà có. Đến nay, ông Thư chỉ có thể nhận định rằng, quần thể mai vàng ở thượng nguồn khe Làng An đã tồn tại từ hàng trăm năm trước.

Tham gia công tác bảo vệ rừng hơn 10 năm nay, ông Nguyễn Xuân Kỳ - tổ trưởng tổ bảo vệ rừng khe Làng An cũng mới biết chính xác vị trí sinh trưởng của quần thể mai vàng nói trên khoảng vài năm trở lại đây - đó là một vùng núi đá, rộng chừng vài héc-ta, giữa đại ngàn. Do địa hình trắc trở, cây mọc xen kẽ với nhiều loài thực vật khác nên đến nay chưa thể kiểm đếm cụ thể số lượng. Ước tính, tại đây có hàng trăm cây mai cổ thụ với đường kính thân 40 - 45cm, thậm chí lớn hơn.

“Phải mất nhiều giờ trèo đèo, lội suối, băng qua những tán rừng trên con đường độc đạo, trắc trở mới đến được nơi quần thể mai vàng sinh trưởng. Hiện nay không nhiều người biết chính xác vị trí sinh trưởng của quần thể mai này, kể cả cán bộ của đơn vị chúng tôi” - ông Nguyễn Xuân Kỳ cho hay và nhìn nhận, mai là một trong những loại cây được nhiều người ưa chuộng nên quần thể mai vàng, nhất là những cây cổ thụ rất dễ bị tác động từ con người. Cách đây ít năm, lực lượng bảo vệ rừng từng phát hiện một nhóm người có ý định vào đào bứng cây mai ở đây.

Cũng theo ông Kỳ, trước kia, mỗi độ Tết đến, người dân trong khu vực thường đến chặt những cành mai đẹp, nhiều nụ về bày biện trong nhà. Những năm trở lại đây, do chính quyền tuyên truyền, vận động bảo vệ quần thể mai vàng nên tình trạng trên không còn nữa.

Bên cạnh đó, nhằm bảo vệ hơn 3.000ha rừng được giao quản lý nói chung và quần thể mai vàng nói riêng, 25 thành viên của tổ bảo vệ rừng khe Làng An được phân công túc trực 24/24 giờ tại chốt bảo vệ rừng. “Hiện nay, chỉ có duy nhất một đường mòn độc đạo dẫn vào quần thể mai và bắt buộc phải đi qua chốt bảo vệ rừng. Ngoài việc cử lực lượng túc trực 24/24 giờ tại chốt, mỗi tuần chúng tôi đều phân công người trực tiếp vào khu vực này để tuần tra, nắm bắt tình hình. Nhờ đó, nhiều năm qua, khu vực quần thể mai vàng không bị con người tác động, các cây mai vẫn sinh trưởng và phát triển tốt” – ông Kỳ cho biết.

Bảo tồn nguồn gen

Ban Quản lý (BQL) Rừng đặc dụng Nam Quảng Trị cho biết, trước đó, trong quá trình tuần tra, bảo vệ rừng, lực lượng của đơn vị đã phát hiện một quần thể mai vàng với số lượng lớn cây cổ thụ phân bố tự nhiên tại khu rừng do Khu Bảo tồn thiên nhiên Đakrông quản lý.

Qua khảo sát và thu thập thông tin ban đầu từ cán bộ BQL Rừng đặc dụng Nam Quảng Trị cũng như người dân địa phương, bước đầu xác định đây là quần thể mai vàng có tuổi đời lên đến hàng trăm năm. Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa có thông tin chính xác, đầy đủ và đáng tin cậy về việc định danh loài đối với quần thể mai vàng này.

Theo đánh giá của BQL Rừng đặc dụng Nam Quảng Trị, quần thể mai vàng tại thượng nguồn khe Làng An có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và cảnh quan, hoàn toàn có thể trở thành biểu trưng đặc sắc cho vùng núi phía Tây tỉnh Quảng Trị. Đồng thời, quần thể này cũng mang tiềm năng lớn trong việc khai thác, phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn tài nguyên bản địa.

Sau đợt khảo sát bước đầu, BQL Rừng đặc dụng Nam Quảng Trị đã công bố thông tin về quần thể mai vàng cổ thụ trên các phương tiện truyền thông và mạng xã hội, qua đó thu hút sự quan tâm tích cực của cộng đồng. Việc công khai thông tin không chỉ góp phần quảng bá hình ảnh thiên nhiên hoang dã, đa dạng sinh học của Khu Bảo tồn thiên nhiên Đakrông, mà còn mở ra cơ hội phát triển các mô hình du lịch sinh thái dựa trên giá trị cảnh quan sẵn có của tự nhiên.

Tuy nhiên, việc công bố thông tin cũng đặt ra không ít thách thức khi quần thể mai vàng, đặc biệt là các cây cổ thụ có giá trị cao về mặt cảnh quan và thương mại, phải đối diện với nguy cơ bị xâm hại, khai thác trái phép. Bên cạnh đó, các yếu tố môi trường như biến đổi khí hậu, sự suy giảm sinh cảnh rừng tự nhiên trong những năm gần đây cũng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tái sinh và phát triển bền vững của quần thể mai vàng này.

Xuất phát từ thực tiễn đó, BQL Rừng đặc dụng Nam Quảng Trị đã xây dựng đề cương đề tài “Nghiên cứu bảo tồn và phát triển nguồn gen quần thể mai vàng phân bố tự nhiên tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Đakrông, tỉnh Quảng Trị”. Đề tài nhằm xác định rõ hiện trạng phân bố, đặc điểm sinh thái học và cung cấp các thông tin khoa học cần thiết về quần thể mai vàng, làm cơ sở cho công tác bảo tồn hiệu quả trong thời gian tới.

Theo đề cương, đề tài dự kiến được triển khai trong giai đoạn 2026 – 2028. Thông qua việc phân tích các đặc điểm hình thái học và sinh thái học, quá trình nghiên cứu sẽ xác định và định danh chính xác loài mai vàng phân bố tự nhiên tại thượng nguồn khe Làng An.

Đồng thời, đề tài sẽ thu thập các số liệu về đặc điểm sinh trưởng, cấu trúc tổ thành, mật độ và phạm vi phân bố của quần thể mai vàng trong khu vực nghiên cứu; đánh giá các điều kiện sinh cảnh điển hình nơi loài mai vàng phân bố, từ đó xác định các vùng sinh thái phù hợp cho công tác bảo tồn và trồng bổ sung; xây dựng bản đồ phân bố không gian của quần thể mai vàng trong phạm vi nghiên cứu.

Bên cạnh đó, đề tài cũng hướng đến việc đánh giá các mối đe dọa và những nguyên nhân chính tác động đến quần thể mai vàng ở thượng nguồn khe Làng An; dự báo nguy cơ suy giảm quần thể nếu không có biện pháp can thiệp kịp thời; đồng thời cung cấp cơ sở khoa học phục vụ công tác tuyên truyền, kiểm soát và bảo vệ tài nguyên.

Ngoài ra, BQL Rừng đặc dụng Nam Quảng Trị hiện cũng đang tiến hành lập hồ sơ đề xuất công nhận Cây Di sản Việt Nam đối với quần thể mai vàng này.