'Quét' vi phạm trong quá trình khai thác khoáng sản

TS. Lại Hồng Thanh.

Đây là Nghị định then chốt, rà soát toàn diện các nội dung nghị định trước đây về lĩnh vực khai thác khoáng sản, nhằm bịt các “lỗ hổng”, các nội dung chưa phù hợp, chưa đúng thực tiễn với mục tiêu ngăn chặn tình trạng chảy máu tài nguyên diễn ra phổ biến ở nhiều địa phương trong thời gian qua. PV Báo Đại Đoàn Kết có cuộc trao đổi với TS. Lại Hồng Thanh- Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam

PV:Thưa ông, Nghị định 158 ra đời, hoàn thiện một hành lang pháp lý đủ mạnh để quản lý khai thác tài nguyên khoáng sản, một lĩnh vực nhạy cảm, với nhiều lỗ hổng, hay nói cách khác một tình trạng chảy máu tài nguyên ra ngoài biến giới trong thời dài đến nay?

TS Lại Hồng Thanh: Đúng vậy, việc xây dựng và ban hành Nghị định 158 là hết sức cần thiết trong bối cảnh quản lý khai thác khoáng sản chưa đúng tầm, nhiều khiếm khuyết. Điểm nhấn quan trọng của Nghị định 158 lần này, là rà soát một cách toàn diện cái nội dung Nghị định 15 trước đây, đối chiếu với Luật Khoáng sản và Nghị định 22, Nghị định 203.

Tôi muốn nhấn mạnh, hầu hết các nội dung hướng dẫn chi tiết của Luật Khoáng sản nhưng chưa quy định trong Nghị định 15 đã được đưa vào Nghị định 158, trong đó tập trung nhiều nội dung quan trọng như: Hoàn trả chi phí điều tra cơ bản địa chất về khoáng sản, chi phí thăm do khoáng sản, báo cáo định kỳ hoạt động khoáng sản, quy hoạch khoáng sản, thủ tục cấp phép hoạt động khoáng sản, phê duyệt trữ lượng khoáng sản, đóng cửa mỏ khoáng sản, trách nhiệm doanh nghiệp…

Tóm lại, Nghị định 158 là rà soát lại toàn bộ các luật, nghị định, quy định trước đây, lấp đi những “khoảng trống” về mặt pháp lý, những bất cập phát sinh trong thực tiễn hoạt động khai thác khoáng sản, hoặc những quy đinh chưa hợp lý mà nếu để như trước đây, địa phương, doanh nghiệp, các nhà quản lý đều sẽ rất “bó” và “khó”.

Tôi có thể coi đây là một Nghị định “quét” những bất cập mà cơ quan quản lý không phải không biết nhưng chưa có công cụ pháp lý đủ lực và mạnh để thực hiện.

Vậy, với tư cách là nhà quản lý, theo ông Nghị định 158 có những điểm gì quan trọng?

Trong Nghị định 158 lần này, có nhiều điểm quan trọng, mới hoàn toàn, từ trước đến nay chưa có. Đó là quy định trách nhiệm của tổ chức, cá nhân khai thác khoáng sản. Ví dụ như việc quy định lập sổ sách kê khai. Ở đây, sẽ căn cứ đâu để kê khai, thì lần này quy định rõ về việc lập sổ sách chứng từ, quy định cụ thể cách thống kê sản lượng, số lượng khai thác.

Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp hiện nay hiểu chưa đúng, thậm chí làm chưa đúng vấn đề kê khai của mình. Đâu là tài nguyên sơ khai, hay cứ khai thác lên nhập kho mới là kê khai số lượng, vậy sẽ tính như nào với những thất thoát trong quá trình khai thác, có kê khai vào hay không vân vân.

Nghị định 158 quy định rất rõ về vấn đề này. Tôi cho rằng, đây là điểm rất quan trọng, tránh tình trạng chảy máu tài nguyên và quan trọng hơn cả ngành tài chính có căn cứ để thu thuế nhà nước.

Chúng ta đều biết, nhiều doanh nghiệp hiện nay khai thác một đằng, kê khai một nẻo, vì lợi nhuân làm gian, làm chưa đúng. Thất thoát ngân sách nhà nước không thể đong đếm. Nghị định 158 sẽ kiểm soát và là căn cứ để quản lý nhà nước thanh kiểm tra, xử lý vi phạm.

Ngoài ra, để tránh tình trạng hiểu chưa thống nhất, hiểu sai về trữ lượng khoáng sản khi tính tiền cấp quyền khai thác khoáng sản tại nhiều địa phương thời gian quan, Nghị định 158 đã nêu rõ: “Trữ lượng tính tiền cấp quyền khai thác khoáng sản là trữ lượng khoáng sản được phép đưa vào thiết kế khai thác, xác định trong dự án đầu tư hoặc báo cáo kinh tế kỹ thuật và được quy định trong Giấy phép khoáng sản”.

Mặt khác để tránh tình trạng chia cắt mỏ khi không huy đọng hết trữ lượng đã phê duyệt, thì tối thiểu phải huy động 50% trữ lượng (đối với khoáng sản rắn) và tối thiểu 35% tổng lưu lượng đã phê duyệt “đối với nước khoáng, nước nóng”.

Thực tiễn đã chứng minh một dự án được cấp phép, chia thành nhiều mỏ khai thác tràn lan, bao nhiêu trong số này sẽ vào “chính quy”, bao nhiêu sẽ thất thoát? Không thể biết.

Được biết, Nghị định 158 sẽ loại bỏ những doanh nghiệp “vô trách nhiệm” với môi trường, thưa ông?

Đúng vậy, Nghị định 158 sẽ bổ sung tiêu chí thiết bị khai thác tiên tiến, hiện đại để thu hồi tối đa khoáng sản, chấp hành tốt trách nhiệm bảo vệ môi trường…

Quy định này sẽ loại bỏ các doanh nghiêp không đủ năng lực về công nghệ cũng như không có trách nhiệm bảo vệ môi trường, sử dụng tiết kiệm khoáng sản.

Bên cạnh đó, Nghị định 158 còn có những quy định cụ thể nhằm ngăn chặn tình trạng doanh nghiệp có tình chây ỳ, không hoàn thiện hồ sơ gia hạn giấy phép để tiếp tục thăm dò, khai thác, kéo dài nhiều năm. Nói cách khách là xin dự án xong để đấy hoặc bán cái hoặc không đủ năng lực khai thác…

Tôi có thể khẳng định, đến giờ phút này, Nghị định 158 đã, đang và sẽ là bản lề then chốt để ngành quản lý xây dựng các nghị định liên quan đến xử lý vi phạm trong quá trình khai thác khoáng sản, quản lý khoáng sản.

Chúng ta ban hành nghị định đã rà soát, lấp chỗ trống, xóa bỏ chưa đúng, bất hợp lý, thì cũng sẽ đưa ra được những quy định cụ thể, mấu chốt siết chặt và quản lý chặt chẽ toàn diện khai thác khoáng sản trên toàn quốc.

Triệt tiêu chảy máu tài nguyên, đưa “vàng” ra ngoài biên giới, là trách nhiệm tối quan trọng của công tác quản lý từ nay về sau.

Trân trọng cảm ơn ông!