Siết vi phạm nghiên cứu khoa học: Có thể buộc rút bài báo, thu hồi kinh phí

Theo hướng dẫn, đây là lần đầu tiên nội dung về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp được quy định trong Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025. Văn bản được xây dựng trên cơ sở các quy định pháp luật hiện hành, tham khảo kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn trong nước.

Bộ KHCN cho biết, hướng dẫn đóng vai trò là “tài liệu khung” để các cơ quan tài trợ, tổ chức khoa học và công nghệ cụ thể hóa thành quy tắc nội bộ phù hợp với đặc thù hoạt động của từng đơn vị. Mục tiêu là bảo vệ giá trị tri thức, nâng cao chất lượng nghiên cứu, xây dựng văn hóa liêm chính khoa học và tăng cường trách nhiệm xã hội trong hoạt động nghiên cứu.

Văn bản nêu rõ hàng loạt hành vi vi phạm liêm chính khoa học như: ngụy tạo dữ liệu nghiên cứu, giả mạo dữ liệu, đạo văn dưới mọi hình thức, ghi tên tác giả không đúng thực tế hoặc loại bỏ người có đóng góp thực sự, can thiệp vào quá trình phản biện và xét duyệt công bố khoa học.

Đáng chú ý, hướng dẫn xác định các hành vi như ngụy tạo dữ liệu, đạo văn, che giấu xung đột lợi ích hoặc làm sai lệch bản chất nghiên cứu là những vi phạm nghiêm trọng về liêm chính khoa học.

Bên cạnh đó, hướng dẫn cũng quy định cụ thể về đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu, trong đó nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ quyền riêng tư, an toàn và phẩm giá của đối tượng nghiên cứu; không sử dụng kinh phí, thiết bị nghiên cứu cho mục đích cá nhân; công khai các xung đột lợi ích có thể ảnh hưởng tới tính khách quan của nghiên cứu.

Một nội dung mới đáng chú ý là quy định liên quan đến việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nghiên cứu khoa học. Theo đó, nhà nghiên cứu không được sử dụng AI để tạo dữ liệu giả, ảnh giả hoặc tài liệu tham khảo không có thật; không dùng tài liệu do AI tạo ra nhưng chưa kiểm chứng làm nguồn tham khảo. Đồng thời, cá nhân sử dụng AI phải công khai tên công cụ, phiên bản và phạm vi sử dụng trong quá trình nghiên cứu.

Hướng dẫn cũng yêu cầu các tổ chức nghiên cứu thực hiện rà soát đạo văn trước khi nộp báo cáo, lưu trữ đầy đủ dữ liệu gốc, nhật ký nghiên cứu, hồ sơ đồng thuận tham gia nghiên cứu và kê khai xung đột lợi ích.

Đối với các trường hợp vi phạm, cơ quan quản lý có thể áp dụng nhiều biện pháp xử lý tùy mức độ, từ nhắc nhở, yêu cầu cải chính, xin lỗi công khai đến dừng giao chủ trì nhiệm vụ khoa học, yêu cầu rút bài báo khoa học, thu hồi kinh phí hoặc hủy bỏ kết quả đánh giá nhiệm vụ khoa học và công nghệ.

Theo hướng dẫn, thông tin về các trường hợp vi phạm sẽ được cập nhật lên Nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia sau khi có kết luận chính thức của cơ quan có thẩm quyền.