Sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá: Hướng tới sự thống nhất và khả thi

Phân định sản phẩm, tháo gỡ mâu thuẫn trong chính sách

Tại phiên thẩm tra sơ bộ ngày 11/9/2026, Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội cơ bản thống nhất với mục đích, quan điểm xây dựng dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (PCTHTL).

Các đại biểu khẳng định sự đồng thuận cao với mục tiêu chung là giảm thiểu gánh nặng bệnh tật do thuốc lá gây ra và kiên quyết ngăn ngừa giới trẻ tiếp cận các sản phẩm độc hại. Đồng thời, nhiều ý kiến đề nghị tiếp tục hoàn thiện phạm vi điều chỉnh, làm rõ các khái niệm và cơ chế thực thi nhằm xử lý nguy cơ xung đột pháp lý, nâng cao tính khả thi khi áp dụng trong thực tiễn.

Theo báo cáo thẩm tra sơ bộ do Phó Chủ nhiệm Ủy ban Lò Thị Việt Hà trình bày, một số khái niệm trong dự thảo chưa bao quát hết các dạng sản phẩm mới, quy định về nguyên liệu dùng cho thuốc lá điện tử (TLĐT), thuốc lá nung nóng (TLNN) còn có điểm trùng lắp, cần được rà soát để bảo đảm tính đồng bộ.

Một số đại biểu chỉ rõ sự cần thiết phải phân định ranh giới pháp lý mạch lạc giữa các nhóm sản phẩm. Cụ thể, Điều 9 của dự thảo quy định cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu TLĐT, TLNN và “thuốc lá khác”, trong khi Điều 19 lại quy định sản xuất, nhập khẩu “thuốc lá” phải có giấy phép. Thường trực Ủy ban đề nghị cơ quan soạn thảo rà soát kỹ lưỡng kỹ thuật lập pháp để tránh phát sinh cách hiểu mâu thuẫn giữa quy định cấm và quy định cấp phép kinh doanh có điều kiện.

Đối với khái niệm “thuốc lá đặc chế” – được dự thảo Luật định nghĩa là “nguyên liệu thuốc lá chứa nicotine” chuyên dùng cho thiết bị TLNN, cơ quan thẩm tra cũng yêu cầu xác định rõ vị trí pháp lý của sản phẩm này. Những góp ý tại phiên họp cho thấy sự cần thiết phải bóc tách, chuẩn hóa ranh giới giữa sản phẩm hoàn chỉnh, nguyên liệu và thiết bị phụ trợ, tránh việc sử dụng các khái niệm quá rộng nhưng thiếu tiêu chí phân loại cụ thể.

Trước đó, tại tọa đàm góp ý dự thảo Luật PCTHTL (sửa đổi) tổ chức ngày 26/8 tại Hà Nội, ĐBQH Nguyễn Quỳnh Liên (hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp) nhấn mạnh yêu cầu: Các định nghĩa đối với các sản phẩm TLĐT, TLNN phải đủ cụ thể để lực lượng chức năng thuận tiện xử lý vi phạm trên thực tế, đồng thời phải có độ bao quát để theo kịp sự thay đổi của công nghệ. Ông Lê Đại Hải, nguyên Phó Cục trưởng Cục Pháp luật Dân sự – Kinh tế, Bộ Tư pháp, cũng lưu ý nếu hệ thống khái niệm chưa được chuẩn hóa, cơ quan quản lý sẽ dễ rơi vào thế bị động khi thị trường phát sinh các biến thể sản phẩm mới.

Trong bối cảnh các định nghĩa về TLĐT và TLNN vẫn đang tiếp tục được các đại biểu và chuyên gia góp ý để hoàn thiện, việc bổ sung khái niệm “thuốc lá khác” còn đặt ra thách thức lớn hơn về mặt pháp lý và khoa học. Các sản phẩm thuộc nhóm này có đặc tính, cơ chế sử dụng và mức độ nguy cơ khác nhau, đòi hỏi cách tiếp cận phù hợp trong quá trình xây dựng chính sách. Tại website chính thức của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), cơ quan này công bố: Việc chuyển đổi hoàn toàn từ thuốc lá điếu truyền thống sang các sản phẩm túi ngậm nicotine (chỉ những sản phẩm đã được cơ quan này thẩm định và cấp phép) có thể giúp giảm đáng kể tác hại và nguy cơ mắc các bệnh nghiêm trọng liên quan đến hút thuốc.

Việc phân loại các sản phẩm này vào cùng một nhóm khái niệm pháp lý đặt ra yêu cầu làm rõ phạm vi, tiêu chí phân loại, nhằm đảm bảo tính minh bạch của quy định, đồng thời tạo cơ sở cho quá trình thực thi và đánh giá chính sách trong tương lai.

Xem xét dữ liệu khoa học để nâng cao hiệu lực quản lý

Bên cạnh yêu cầu thống nhất các văn bản pháp luật, việc xây dựng chính sách đối với các sản phẩm mới cũng đòi hỏi sự cẩn trọng dựa trên cơ sở khoa học và kỹ thuật.

Theo ông Lê Thành Hưng, Trưởng phòng Tiêu chuẩn Nông nghiệp Thực phẩm (Viện Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam), cơ chế hoạt động và nhiệt độ sinh nhiệt là những yếu tố kỹ thuật cần được các cơ quan chức năng nhận diện, phân tích toàn diện.

Việc đánh giá thấu đáo các đặc tính kỹ thuật sẽ cung cấp thêm căn cứ thực tiễn, giúp cơ quan thực thi pháp luật có công cụ phân loại chuẩn xác, hạn chế tình trạng phát sinh nhiều cách hiểu khác nhau trong quá trình thanh tra, xử lý ngoài đời thực.

Từ góc độ nghiên cứu pháp luật, ông Lê Đại Hải cho rằng, quá trình sửa luật không nên chỉ xoay quanh câu hỏi “cấm cái gì”, mà cần làm rõ “quản lý như thế nào”. Pháp luật càng rõ ràng, chi tiết và minh bạch thì người dân càng dễ nắm bắt hành vi bị nghiêm cấm, đồng thời các cơ quan quản lý nhà nước càng có căn cứ vững chắc để áp dụng chế tài nghiêm minh, nhất quán.

Ông Hải đề nghị “nghiên cứu toàn diện, dựa trên cơ sở dữ liệu khoa học thực chứng và đánh giá tác động kinh tế - xã hội đa chiều”. Ông cho rằng, ngoài vấn đề y tế, sức khỏe, còn có các vấn đề về tác động kinh tế, thu hút đầu tư hiện tại và tương lai, cũng như tinh thần đổi mới trong khoa học, sáng tạo công nghệ theo Nghị quyết 57 của Chính phủ.                                                                                

Ý kiến đóng góp từ các cơ quan của Quốc hội cũng như các chuyên gia cho thấy điểm gặp nhau không nằm ở việc nới lỏng hay siết chặt quản lý, mà việc hoàn thiện dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (sửa đổi) phải dựa trên hệ thống cơ sở pháp lý vững chắc và đánh giá tác động kỹ lưỡng. Một khuôn khổ pháp luật chặt chẽ, đồng bộ và khả thi sẽ tạo tiền đề quan trọng để luật đi vào cuộc sống, bảo vệ hiệu quả sức khỏe của nhân dân và thế hệ trẻ.