Tái cấu trúc phòng thí nghiệm trọng điểm
Đầu tư phân tán, thiết bị lạc hậu đang là điểm nghẽn lớn của hệ thống phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia (PTNTĐQG). Giai đoạn 2026–2030, Việt Nam đặt mục tiêu tái cấu trúc mạnh mẽ, hình thành các “cực tăng trưởng” khoa học – công nghệ để thúc đẩy năng lực đổi mới sáng tạo.
Sau hơn hai thập kỷ hình thành, hệ thống PTNTĐQG đã góp phần quan trọng vào phát triển khoa học và công nghệ. Tuy nhiên, những hạn chế về hạ tầng, tài chính và nhân lực đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tái cấu trúc toàn diện. Giai đoạn 2026–2030 được xác định là thời điểm bản lề để Việt Nam chuyển từ đầu tư dàn trải sang tập trung, tạo đột phá về năng lực công nghệ nội sinh.
Dấu ấn và những điểm nghẽn kéo dài
Từ năm 2000, Nhà nước đã đầu tư xây dựng 16 PTNTĐQG, tập trung vào 7 lĩnh vực ưu tiên gồm công nghệ sinh học, công nghệ thông tin, vật liệu, cơ khí – tự động hóa, hóa dầu, năng lượng và một số lĩnh vực khoa học công nghệ khác.
Theo GS Trần Thanh Tú (Đại học Quốc gia Hà Nội), dù nguồn lực còn hạn chế, hệ thống này đã tạo ra những đóng góp đáng kể. Các phòng thí nghiệm trọng điểm hiện chiếm khoảng 72% nguồn nhân lực khoa học công nghệ chất lượng cao, làm chủ 60% công nghệ lõi và đóng góp khoảng 50% số công bố quốc tế của Việt Nam. Đáng chú ý, nhiều công trình thuộc nhóm 1% và 5% bài báo được trích dẫn nhiều nhất thế giới, xuất hiện trên các tạp chí uy tín.
Tuy nhiên, phía sau những kết quả đó là hàng loạt khó khăn tồn tại kéo dài. Ông Hoàng Anh Tú, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), cho biết phần lớn cơ sở vật chất và thiết bị tại các phòng thí nghiệm đã lạc hậu từ 2–3 thế hệ so với trình độ quốc tế. Việc phân bố rải rác, thiếu liên kết và chia sẻ hạ tầng khiến nguồn lực bị phân tán, hiệu quả đầu tư chưa cao.
Một vấn đề lớn khác là thiếu kinh phí duy trì hoạt động. Nhiều phòng thí nghiệm gặp khó khăn trong vận hành thiết bị do không có nguồn lực ổn định cho bảo trì, nâng cấp.
Bên cạnh đó, nhân lực cũng là điểm nghẽn đáng chú ý. Theo GS Trần Thanh Tú, đội ngũ nghiên cứu tại nhiều cơ sở vẫn phải kiêm nhiệm, đặc biệt trong các trường đại học, nơi giảng viên vừa đảm nhận khối lượng giảng dạy lớn vừa làm nghiên cứu. Nhiều phòng thí nghiệm thiếu kỹ thuật viên chuyên trách, dẫn tới khó vận hành ổn định các thiết bị hiện đại.
Tập trung nguồn lực, tạo "cực tăng trưởng" công nghệ
Trước những hạn chế đó, giai đoạn 2026–2030 được xác định là thời kỳ then chốt để tái cấu trúc hệ thống hạ tầng khoa học công nghệ. Theo định hướng của Bộ Khoa học và Công nghệ, trọng tâm sẽ là đầu tư xây dựng, nâng cấp và vận hành hiệu quả 9 PTNTĐQG cùng 3 trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm tập trung.
Cụ thể, ở cấp trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm quốc gia, ba dự án trọng điểm được ưu tiên triển khai trong giai đoạn 2026–2027, với mức đầu tư lớn từ 1.000 – 1.500 tỷ đồng mỗi trung tâm gồm: Trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm quốc gia về thiết bị bay không người lái (UAV); Trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm quốc gia về công nghệ sinh học và y sinh; Trung tâm tính toán hiệu năng cao (HPC) và các trung tâm dữ liệu quốc gia phục vụ phát triển trí tuệ nhân tạo.
Ở cấp PTNTĐQG, 9 dự án được triển khai theo hai giai đoạn, với mức đầu tư trung bình khoảng 500 tỷ đồng mỗi phòng. Trong giai đoạn 2026–2027, 4 phòng thí nghiệm sẽ được ưu tiên triển khai sớm gồm PTNTĐQG về trí tuệ nhân tạo, mô hình nền và dữ liệu lớn; PTNTĐQG về hạ tầng số, mạng 5G/6G, an ninh mạng quốc gia và blockchain; PTNTĐQG về công nghệ robot và tự động hóa thông minh.
Trong giai đoạn 2027–2030, sẽ triển khai đồng bộ PTNTĐQG về công nghệ sinh học tiên tiến, y học chính xác và Bioeconomy; PTNTĐQG về vật liệu tiên tiến, công nghệ nano, lượng tử và quang tử; PTNTĐQG về công nghệ năng lượng tái tạo, hydro xanh và công nghệ thu giữ, lưu trữ carbon (CCUS); PTNTĐQG về hệ sinh thái lương thực, nông nghiệp thông minh và công nghệ thực phẩm; PTNTĐQG về không gian, viễn thám và hệ thống quan trắc khí hậu – thiên tai; PTNTĐQG về đất hiếm, tài nguyên chiến lược và biển sâu.
Liên quan đến cơ chế tài chính, Phó Vụ trưởng Hoàng Anh Tú cho biết, việc đầu tư cho các phòng thí nghiệm tập trung sẽ đi theo hướng đầu tư công, phối hợp chặt chẽ với Bộ Tài chính để tính toán và đưa vào các kế hoạch đầu tư trung và dài hạn. Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ xây dựng bộ tiêu chí cụ thể để lựa chọn các tổ chức, đơn vị đủ điều kiện đấu thầu nhận nguồn vốn đầu tư từ Nhà nước để xây dựng phòng thí nghiệm tập trung.
