Tấm lá chắn cho kinh tế di sản

Từ giá trị văn hóa đến nguồn lực phát triển

Trong dòng chảy phát triển hiện đại, di sản không còn chỉ hiện diện trong các bảo tàng hay khu di tích mà đang từng bước tham gia trực tiếp vào đời sống kinh tế - xã hội. Nhiều giá trị văn hóa truyền thống đã trở thành chất liệu cho du lịch, thiết kế, thời trang, điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn và các sản phẩm sáng tạo.

Tại nhiều địa phương, di sản đang góp phần hình thành thương hiệu văn hóa riêng. Những làng nghề truyền thống, nghệ thuật dân gian hay sản phẩm thủ công gắn với bản sắc vùng miền không chỉ mang ý nghĩa lưu giữ văn hóa mà còn tạo sinh kế cho người dân.

 Sự phát triển của công nghiệp văn hóa những năm gần đây càng cho thấy tiềm năng lớn của “kinh tế di sản”. Các chương trình biểu diễn thực cảnh, không gian văn hóa đêm, sản phẩm lưu niệm sáng tạo hay trải nghiệm du lịch gắn với di sản đang trở thành xu hướng thu hút công chúng, đặc biệt là giới trẻ và khách quốc tế.

 Không ít di sản từng đứng trước nguy cơ mai một nay đã được “đánh thức” nhờ biết kết hợp giữa bảo tồn và khai thác giá trị kinh tế. Những chất liệu văn hóa dân gian xuất hiện ngày càng nhiều trong thiết kế áo dài, sản phẩm thủ công mỹ nghệ, đồ lưu niệm hay các dự án nghệ thuật đương đại. Điều này cho thấy di sản không hề “cũ”, nếu được tiếp cận bằng tư duy sáng tạo và phù hợp với nhu cầu của đời sống hôm nay.

Tuy nhiên, muốn di sản thực sự tạo ra giá trị bền vững, việc bảo hộ sở hữu trí tuệ đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Bởi chỉ khi được định danh rõ ràng về mặt pháp lý, các giá trị văn hóa mới có thể xây dựng thương hiệu, nâng cao giá trị thương mại và tránh bị khai thác tùy tiện.

 Thực tế cho thấy, nhiều sản phẩm sau khi được bảo hộ nhãn hiệu tập thể hoặc chỉ dẫn địa lý đã nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường. Đây cũng là cơ sở để cộng đồng địa phương bảo vệ uy tín sản phẩm, giữ gìn chất lượng và khẳng định giá trị văn hóa riêng.

 TS Lê Thị Minh Lý - Ủy viên Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia cho rằng, để đánh thức được mỏ vàng ấy, điều quan trọng không chỉ là khai thác, mà còn là tôn trọng các nguyên tắc bảo vệ, đặc biệt với di sản phi vật thể. Việc khai thác di sản cần gắn với chuẩn mực quốc tế, đặc biệt là các nguyên tắc của UNESCO, nhằm tránh nguy cơ làm biến dạng.

 Còn theo ThS Nguyễn Đắc Tới - nguyên Trưởng phòng Nghiên cứu di sản (Viện Nghiên cứu văn hóa và phát triển), di sản văn hóa hôm nay không chỉ dừng lại ở giá trị lưu giữ ký ức hay bản sắc dân tộc mà đang trở thành nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội. Khi được khai thác đúng hướng, di sản có thể tham gia sâu vào nhiều lĩnh vực như du lịch, thiết kế sáng tạo, nghệ thuật biểu diễn hay sản phẩm thủ công mỹ nghệ.

 Tuy nhiên, theo ông Tới, để kinh tế di sản phát triển bền vững thì yếu tố cốt lõi vẫn là bảo tồn giá trị gốc và bảo hộ sở hữu trí tuệ. Nếu thiếu cơ chế pháp lý rõ ràng, nhiều giá trị văn hóa rất dễ bị khai thác tùy tiện, thương mại hóa thiếu kiểm soát hoặc đánh mất bản sắc. Việc xây dựng nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý hay định danh thương hiệu văn hóa cho sản phẩm địa phương không chỉ giúp nâng cao giá trị kinh tế mà còn tạo cơ sở để cộng đồng bảo vệ uy tín và gìn giữ di sản lâu dài.

 Khoảng trống bảo hộ trong khai thác di sản

Để kinh tế di sản phát triển theo hướng bền vững và chuyên nghiệp, sở hữu trí tuệ cần được xem là nền tảng quan trọng. Đây không chỉ là công cụ bảo vệ quyền lợi hợp pháp mà còn giúp nhận diện, định giá và khẳng định giá trị của các tài sản văn hóa vô hình trong di sản. Thông qua cơ chế bảo hộ, các chủ thể sở hữu di sản có cơ sở pháp lý để liên kết đầu tư, khai thác thương mại, phát triển sản phẩm sáng tạo cũng như bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các bên liên quan. Nếu những giá trị vô hình ấy không được định danh và bảo hộ rõ ràng, di sản sẽ rất khó chuyển hóa thành nguồn lực kinh tế thực sự.

 Theo ThS Nguyễn Đắc Tới, trở ngại lớn trong phát triển kinh tế di sản hiện nay là nhiều yếu tố cấu thành giá trị sở hữu trí tuệ vẫn chưa được nhận diện đầy đủ và xác lập rõ ràng về mặt pháp lý. Không ít giá trị văn hóa tồn tại trong di sản dù có tiềm năng khai thác lớn nhưng vẫn ở trạng thái chưa được nhận diện đúng, dẫn tới khó bảo vệ, khó định giá và chưa thể phát huy hiệu quả trong hoạt động sáng tạo hay thương mại hóa. Cần hoàn thiện hành lang pháp lý về bảo hộ sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực di sản, đồng thời tăng cường vai trò của cộng đồng địa phương trong quản lý, khai thác và hưởng lợi từ các giá trị văn hóa truyền thống.

 Về vấn đề này, Luật sư Lê Quang Vinh, Giám đốc Công ty Sở hữu Trí tuệ Bross & Partners cho rằng, việc đầu tiên cần phải nhận diện một cách đầy đủ hệ sinh thái của luật liên quan. Nếu không định danh được, sẽ không thể bảo hộ, không thể định giá, cũng không thể khai thác một cách bài bản. Việc xác lập quyền sở hữu trí tuệ cũng sẽ giúp di sản thoát khỏi tình trạng chỉ là tài nguyên thô, trở thành tài sản có thể tham gia vào thị trường một cách hợp pháp và bền vững.

 Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa đang trở thành động lực phát triển mới, di sản không thể tiếp tục chỉ được nhìn như giá trị lưu giữ của quá khứ mà cần được xem là nguồn lực cho tương lai. Tuy nhiên, để “mỏ vàng” văn hóa ấy thực sự phát huy hiệu quả, việc bảo hộ sở hữu trí tuệ phải đi trước một bước, trở thành nền tảng cho khai thác bền vững và sáng tạo có trách nhiệm. Khi các giá trị văn hóa được định danh đầy đủ, bảo vệ đúng cách và đặt trong cơ chế khai thác hài hòa, di sản không chỉ được gìn giữ lâu dài mà còn có thể chuyển hóa thành sức mạnh mềm và nguồn lực kinh tế quan trọng của quốc gia trong thời đại mới.