Tạo hệ sinh thái số cho thư viện

Sự chuyển đổi tất yếu

Chương trình chuyển đổi số ngành thư viện đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 đã đề ra mục tiêu là ứng dụng toàn diện công nghệ số để xây dựng mạng lưới thư viện hiện đại, bảo đảm cung ứng dịch vụ mọi lúc, mọi nơi, không bị giới hạn bởi không gian và thời gian.

Thực tế cho thấy, công cuộc chuyển đổi số đã tác động mạnh mẽ và làm thay đổi phương thức hoạt động, cách thức quản lý dịch vụ trong các thư viện. Có thể kể đến như Trung tâm thư viện và tri thức số (ĐHQG Hà Nội) thời gian qua đã tập trung số hóa toàn văn 100% các công trình nghiên cứu, luận văn master, luận án tiến sĩ và giáo trình do giảng viên trường xuất bản. Kho dữ liệu này được lưu trữ tập trung trên nền tảng mã nguồn mở DSpace, quản trị bằng hệ thống hiện đại. Bên cạnh đó, đơn vị đã phát triển ứng dụng di động độc quyền (VNU-LICApp). Sinh viên chỉ cần dùng tài khoản trường để đăng nhập, hệ thống dựa trên AI sẽ tự động phân tích ngành học để gợi ý giáo trình tương thích, hỗ trợ đọc trực tuyến (E-reading) có bản quyền bảo mật cao. Cho đến nay, trung tâm sở hữu kho dữ liệu số khổng lồ với hơn 150.000 tài liệu nội sinh toàn văn, kết nối trực tiếp đến các cơ sở dữ liệu khoa học quốc tế đỉnh cao như ScienceDirect, Scopus, SpringerLink để phục vụ hơn 100.000 giảng viên, sinh viên. Trung tâm hiện cùng nơi cung cấp thông tin thư viện lớn nhất trong hệ thống giáo dục đại học Việt Nam, liên tục đứng top đầu Đông Nam Á về chỉ số số hóa tài nguyên học thuật.

Hay dự án thư viện số “Mặt trời nhỏ” - nền tảng thư viện số phúc lợi cộng đồng, được vận hành trực tuyến, hướng đến mục tiêu xóa nhòa khoảng cách tiếp cận tri thức cho trẻ em vùng sâu, vùng xa và trẻ em khuyết tật. Dự án thay vì cung cấp sách dưới dạng văn bản (text) thông thường gây khó tiếp cận với trẻ nhỏ hoặc trẻ em khiếm thị, dự án tập trung sản xuất sách nói (Audiobook) chất lượng cao và sách tương tác đồ họa hoạt hình. Dự án cũng ứng dụng tích hợp công nghệ AI nhận diện giọng nói, cho phép trẻ em chưa biết chữ hoặc người khiếm thị có thể ra lệnh bằng giọng nói dể hệ thống sẽ tự động tìm kiếm và phát âm thanh. Sau một thời gian triển khai “Mặt trời nhỏ” đã chuyển hóa hơn 3.000 đầu sách văn học thiếu nhi, sách kỹ năng sống thành sách nói, tiếp cận và phục vụ hoàn toàn miễn phí cho hơn 500.000 trẻ em tại các vùng biên giới, hải đảo và các trường nuôi dạy trẻ khuyết tật trên toàn quốc.

Sớm tháo gỡ những nút thắt

Bên cạnh những nỗ lực của những người làm thư viện, việc chuyển đổi số vẫn đang vướng phải những rào cản từ nguồn nhân lực đến cơ sở hạ tầng. PGS.TS Trần Thị Minh Nguyệt - chuyên gia nghiên cứu về lĩnh vực thông tin thư viện bày tỏ, thư viện số không đơn thuần là một website chứa file tài liệu khô khan, mà phải được định hình thành một không gian nuôi dưỡng văn hóa học tập thế hệ mới. Thế hệ người đọc mới (Gen Z, Alpha) có xu hướng tiếp cận thông tin tức thời và trực quan. Nếu các cơ quan thông tin không cấu trúc lại dữ liệu theo hướng đa phương tiện (video, đồ họa 3D, audiobook), khoảng cách giữa kho học liệu và công chúng sẽ ngày càng xa.

Chủ tịch Hội Thư viện Việt Nam Nguyễn Hữu Giới cũng bày tỏ, nhiều người vẫn lầm tưởng số hóa là chuyển đổi số. Số hóa chỉ là bước đầu - biến sách giấy thành file PDF. Còn chuyển đổi số trong thư viện là một cuộc cách mạng về phương thức quản trị và kết nối. Đó là việc tổ chức lại toàn bộ hệ thống tri thức để máy tính có thể hiểu được, người dùng có thể tìm thấy trong 1 giây, và các thư viện có thể tự động chia sẻ tài nguyên với nhau mà không gặp rào cản địa lý.

Cũng theo ông Giới, ngành thư viện đang rơi vào tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng những chuyên gia vừa tinh thông nghiệp vụ thư viện biên mục, vừa giỏi ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) chuyên sâu. Tại các thư viện công cộng cấp cơ sở hoặc hệ thống cao đẳng, số lượng nhân sự chuyên trách CNTT trình độ cao vô cùng ít ỏi.

Ngoài ra, vấn đề bản quyền cũng đang là bài toàn “khó” trong câu chuyển đổi số. Bởi thực tế, nếu như thư viện mua 1 cuốn sách giấy, có thể cho 1.000 người mượn lần lượt theo thời gian mà không vi phạm luật. Nhưng khi chuyển thành file điện tử, nếu thư viện cho 100 người tải cùng lúc mà không có bản quyền gói (Site License), hành vi này lập tức vi phạm pháp luật bảo hộ quyền tác giả. Chính từ rào cản này các thư viện công cộng hiện nay hầu như chỉ dám số hóa tài liệu địa chí, tài liệu cổ đã hết thời hạn bảo hộ bản quyền.